पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
धन न टिकणारा विणकर, भाग २
वर्धमानपुरातली दोन घरे
“धन न टिकणारा विणकर, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टीनंतर, इथे पुढे सुरू होते. मंथरक कासवाने हिरण्य उंदराला सांगत असलेली गोष्ट पुढे चालू ठेवली. वडाच्या फांदीवर गळ्यात फास घेतलेल्या सोमिलक विणकराने कोल्ह्याची आणि बैलाची गोष्ट संपवली होती. त्या झाडावर त्याला स्वप्नात दोन आकृत्या दिसल्या होत्या. त्यांच्यापैकी ज्या आकृतीने दोन्ही वेळा त्याचे सोने नेले होते, तिने त्याला उत्तर दिले. “तुला असेच वाटत असेल,” ती आकृती म्हणाली, “तर पुन्हा एकदा वर्धमानपूर नगराला जा. तिथे दोन व्यापाऱ्यांचे मुलगे राहतात, धनगुप्त आणि भुक्तधन. एक धन दडवून ठेवणारा, दुसरा धन भोगणारा. दोघे कसे जगतात ते नीट पाहा. मग दोघांपैकी ज्याच्यासारखे व्हायचे असेल, त्याच्यासारखे होण्याचा वर माग.” एवढे बोलून ती आकृती अदृश्य झाली. सोमिलक चकित झाला, आणि पुन्हा एकदा वर्धमानपुराला गेला. तो दिवेलागणीला थकूनभागून पोहोचला. धनगुप्ताचे घर विचारत विचारत, मोठ्या मुश्किलीने त्याने ते शोधून काढले. धनगुप्ताची बायको त्याच्यावर डाफरली; मुलांनी आणि घरातल्या बाकीच्यांनीही तेच केले. तरीही तो कसाबसा अंगणात शिरला, आणि तिथे बसून राहिला. जेवणाच्या वेळी त्याला वाढले, पण त्यात जराही आपुलकी नव्हती. तो तिथेच झोपला. मध्यरात्री त्याला पुन्हा तेच दोघे, कर्ता आणि कर्म, आपसात मसलत करताना दिसले. “कर्त्या,” कर्म म्हणाला, “या धनगुप्ताच्या हातून तू जास्तीचा खर्च का करवलास? त्याने सोमिलकाला जेवू घातले. ते चुकले.” “कर्मा,” कर्ता म्हणाला, “त्यात माझा दोष नाही. मिळवणे आणि खर्च करणे हे माझे काम. पुढे काय होते, ते तुझ्या हाती.” सकाळी सोमिलक उठला, तेव्हा धनगुप्ताला पटकीने गाठले होते, आणि त्याला उपाशी राहावे लागले.
धन न टिकणारा विणकर, भाग २
पहाटे आलेली राजाची थैली
मग सोमिलक भुक्तधनाच्या घरी गेला. भुक्तधन उठून त्याला सामोरा आला. त्याने जेवण, कपडे आणि बाकी सगळे देऊन त्याचा आदरसत्कार केला, आणि सोमिलक तिथे एका आरामशीर पलंगावर झोपला. रात्री तेच दोघे पुन्हा बोलत होते. “कर्त्या,” कर्म म्हणाला, “या भुक्तधनाने आज सोमिलकावर भरपूर खर्च केला. सगळा पैसा सावकाराकडून उसना घेतलेला. तो फेडणार कसा?” “कर्मा,” कर्ता म्हणाला, “ते माझे काम. पुढे काय होते, ते तुझ्या हाती.” पहाट होताच राजाकडून एक अधिकारी आला. राजाने मर्जी म्हणून पाठवलेली पैशांची भेट त्याने सगळीच्या सगळी भुक्तधनाच्या हाती दिली. हे पाहून सोमिलक विचारात पडला. “हा भुक्तधन काहीच राखून ठेवत नाही, तरी दोघांत हाच बरा; तो कंजूष धनगुप्त नव्हे. म्हटलेच आहे: अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ वेदांचे फळ अग्निहोत्र राखण्यात, आणि विद्येचे फळ चांगल्या वागणुकीत. पत्नीचे फळ प्रेमात आणि पुत्रांत, आणि धनाचे फळ ते देण्यात आणि भोगण्यात. “तेव्हा भगवान विधात्याने मला असा माणूस करावे, जो आपले धन देतो आणि भोगतो. धनगुप्त होऊन मला काही करायचे नाही.” आणि विधात्याने त्याला तसेच केले. “म्हणून मी म्हणतो,” मंथरकाने शेवट केला, “नशीब नसलेला माणूस धन कमावतो, पण ते त्याला कधीच भोगता येत नाही. त्या मोठ्या अरण्यातल्या मूर्ख सोमिलकाचे असेच झाले.”
धन न टिकणारा विणकर, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय दोन आहेत: दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न; आणि अर्थ, म्हणजे धन. गोष्ट या दोघांत कामाची अगदी नेमकी वाटणी करते. प्रत्येक प्रयत्नाचे मोल कर्ता चुकते करतो: सोमिलक आधी तीनशे मोहरा कमावतो, मग पाचशे, आणि कर्त्याला त्या नाकारता येत नाहीत. काय टिकेल, ते कर्म ठरवतो. प्रयत्नाने कमावता येते; टिकवता येत नाही. गोष्ट यात भर घालते ती सोमिलकाच्या निवडीची. फासापाशी तो पैशाची रास मागतो, नुसती तिच्यावर बसून राहण्यासाठी. कारण श्रीमंत माणसाने कधी कुणाला काही दिले नाही, तरी लोक त्याच्या पुढेपुढे करतात. आकृती वाद घालत नाही. ती त्याला दोन श्रीमंत माणसांकडे पाठवते: ते घरात कसे जगतात, ते पाहायला. एका घरात पाहुण्याच्या एका जेवणाची किंमत दिवसभराच्या उपवासाने मोजली जाते; दुसऱ्या घरात उसन्या पैशांच्या मेजवानीची परतफेड राजा करतो. दैव देते त्यापेक्षा जास्त दोघांपैकी कोणीच राखत नाही; पण एक आपले धन भोगतो, आणि दुसरा फक्त त्याची राखण करतो. हे पाहून सोमिलक आपले मागणे बदलतो. पण या गोष्टीला दुसरी बाजूही आहे. भुक्तधन उसन्या पैशांवर एका अनोळखी माणसाला मेजवानी देतो, आणि पहाटे राजाच्या थैलीने वाचतो. हा मूळ ग्रंथाचा दैवावरचा विश्वास आहे; त्यात कुठलीही योजना नाही. खरा उपयोगी भाग म्हणजे ही पद्धत. श्रीमंत काकाकडे एक रात्र राहिलेल्या तरुणाला स्वयंपाकघराच्या दारामागून कदाचित ऐकू येईल, की त्याचे एक जेवण घराला किती महागात पडले. दुसरा काका, ज्याच्याकडे कमी आहे, त्याला आठवडाभर राहण्याचा आग्रह करतो. ज्याला श्रीमंत व्हायचे आहे, तो पैसा कशासाठी हवा हे ठरवण्याआधी दोन्ही घरी एकेक रात्र काढू शकेल. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. ही गोष्ट काय शिकवते, हे भाग १ आणि भाग २ मिळून संपूर्ण कथेसाठी आहे; कथेची सुरुवात “धन न टिकणारा विणकर, भाग १” या भागात होते. सोमिलकाने सांगितलेली कोल्ह्याची आणि बैलाची गोष्ट “पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे” या भागात आहे.