पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
हत्तींना सोडवणारे उंदीर
बिळांतून जाणारी वाट
तो स्वतः, उंदीर आणि कावळा यांच्यासारखे लहान जीव हरणाचे मित्र होण्याच्या लायकीचे नाहीत, असे मंथरक कासवाने चित्रांग हरणाला सांगितले होते. मित्र बलवानांमध्ये जोडावेत तसेच दुबळ्यांमध्येही, हे त्याला पटवून देण्यासाठी चित्रांगाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एक प्रदेश होता. तिथली माणसे, त्यांची घरे, त्यांची देवळे, सगळे उद्ध्वस्त झाले होते. तिथे फार पूर्वीपासून उंदरांनी वस्ती केली होती. जुन्या घरांच्या जमिनींतल्या भेगांत, घराला घर लागून, ते राहत. मुलगे, नातू, मुलींचे मुलगे जन्मत गेले, तसा त्यांचा परिवार वाढत गेला. उत्सव, नाटके, लग्ने, मेजवान्या आणि मद्यपान यांत त्यांचे दिवस मोठ्या आनंदात जात. दरम्यान हजार हत्तींच्या कळपाचा स्वामी असलेल्या एका गजराजाने ऐकले, की एका सरोवरात पाणी आहे. तो आपला कळप घेऊन तिथे पाणी प्यायला निघाला. त्याची वाट उंदरांच्या वस्तीच्या मधोमध जात होती. तो जसजसा पुढे जात होता, तसतसा वाटेत आलेला प्रत्येक उंदीर चिरडला जात होता: तोंड, डोळे, डोके, मान, सगळे.
हत्तींना सोडवणारे उंदीर
गजराजापुढे मांडलेला मुद्दा
जे उंदीर उरले, त्यांनी सभा भरवली. “या दुष्ट हत्तींनी आपला घात केला,” ते म्हणाले. “ते पुन्हा या वाटेने आले, तर बीजापुरतेही आपल्यातले कोणी उरणार नाही. आणि म्हणतातच: स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजंगमः । हसन्न् अपि नृपो हन्ति मानयन्न् अपि दुर्जनः ॥ हत्ती नुसता स्पर्श करूनही मारतो, साप नुसता हुंगूनही, राजा हसता हसताही मारतो, आणि दुर्जन मान देत असतानाही. “तेव्हा काहीतरी कामी येईल असा उपाय शोधूया.” उपाय सुचल्यावर त्यांच्यातले काही जण सरोवरापाशी गेले. त्यांनी गजराजाला नमस्कार केला, आणि नम्रपणे ते बोलले. “महाराज, इथून जवळच आमचे घर आहे. ते आमच्या पूर्वजांपासून चालत आलेले आहे, आणि तिथेच मुलांनातवंडांसह आमचा वंश वाढला आहे. इथे पाणी प्यायला येताना आपण हजारोंनी आमचा नाश केला. आपण पुन्हा त्या वाटेने गेलात, तर बीजापुरतेही आमच्यातले कोणी उरणार नाही. आपल्याला आमची थोडी जरी दया येत असेल, तर आपण दुसऱ्या वाटेने जावे. शेवटी आमच्यासारखे जीवही कधी ना कधी आपल्या नक्कीच उपयोगी पडतील.” कळपाच्या नायकाने यावर विचार केला. “हे उंदीर म्हणतात ते अगदी बरोबर आहे,” असे ठरवून त्याने त्यांची विनंती मान्य केली.
हत्तींना सोडवणारे उंदीर
दोरखंडाविरुद्ध दात
काही काळाने एका राजाने आपल्या हत्ती पकडणाऱ्यांना हत्ती पकडून आणण्याचा हुकूम दिला. त्यांनी एका पाणवठ्यावर सापळा रचला, आणि कळपासकट त्या नायकाला पकडले. तीन दिवसांनी दोरखंडांच्या मोठ्या यंत्राने त्यांनी हत्तींना ओढून बाहेर काढले, आणि त्याच वनातल्या जाडजूड झाडांना बांधून ठेवले. पकडणारे निघून गेल्यावर गजराज विचार करू लागला, “आता सुटका कशी होणार, आणि कोणाच्या मदतीने?” मग त्याला आठवले. “त्या उंदरांशिवाय आपल्याला दुसरा मार्ग नाही.” तो स्वतः घट्ट बांधलेला होता. पण त्याच्या सेवेतली एक हत्तीण सापळ्याच्या हद्दीबाहेर राहिली होती, आणि उंदीर कुठे राहतात ते तिला ठाऊक होते. तिच्याकरवी त्याने आपल्यावर ओढवलेले सगळे उंदरांना कळवले. हे ऐकताच उपकाराची फेड करायला उंदीर हजारोंनी जमले, आणि कळपापाशी गेले. नायक आणि त्याचा कळप घट्ट बांधलेले त्यांना दिसले. जिथे फास होते, तिथे त्यांनी ते कुरतडून तोडले; मग झाडांवर चढून खोडांभोवती बांधलेले दोरखंड कापून टाकले. अशा रीतीने उंदरांनी हत्तींना मुक्त केले. “म्हणून मी म्हणतो,” चित्रांगाने शेवट केला, “बलवान असोत वा दुबळे, मित्र जोडलेच पाहिजेत.”
हत्तींना सोडवणारे उंदीर
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री. मित्राला उपकाराची परतफेड करता आली पाहिजे, या मंथरकाच्या आक्षेपाला ही गोष्ट उत्तर देते. आकाराला काही महत्त्व नाही, असे ती म्हणत नाही. ती म्हणते, उपयोगी पडणे आकारावर अवलंबून नसते. कोणताही उंदीर ताकदीने हत्तीला कधीच मदत करू शकणार नाही. पण उंदीर दोरी कुरतडू शकतात. दोन्ही बाजू किती व्यवहारी आहेत, ते पाहा. उंदीर फक्त दयेची याचना करत नाहीत; आम्हीही कधीतरी उपयोगी पडू शकू, असे ते जोडतात, आणि गजराज ते तोलून पाहून होकार देतो. या उपकाराची त्याला जवळजवळ काहीच किंमत पडत नाही, फक्त पाण्याकडे जाणारी वाट बदलायची. आणि हे ऋण दोन्ही बाजू लक्षात ठेवतात: सापळ्यात अडकल्यावर कोणाला बोलवायचे, हे हत्तीला नेमके ठाऊक असते, आणि उंदीर फेड करायला येतात. उंदरांचा श्लोक स्वतंत्रपणेही लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. सत्ताधारी मनात नसतानाही इजा करतात. गजराजाने नुसते पाण्याकडे चालत जाऊन उंदीर चिरडले, आणि त्यांनी येऊन सांगितल्यावरच त्याने वाट बदलली. एखादे मुख्य कार्यालय मालवाहतुकीचा मार्ग बदलते, आणि त्याला ज्यांचे अस्तित्वही ठाऊक नसते असे डझनभर लहान पुरवठादार त्यात बुडू शकतात. अशा वेळी त्यांच्यापुढचा सर्वांत चांगला मार्ग म्हणजे जाऊन ते स्पष्ट सांगणे, आणि सोबत मोठ्या कंपनीला उपयोगी पडेल असे एखादे कारण देणे. कनिष्ठाची एखादी छोटी विनंती मान्य करणाऱ्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याला वर्षांनंतर कदाचित त्याच कनिष्ठाची गरज पडेल. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. चित्रांग हरीण ती मंथरक कासवाला मुख्य कथेत, “सरोवराकाठी आलेले हरीण” या भागात, सांगतो.