पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
जाळ्यात अडकलेली कबुतरे
नगराजवळचा वड
अमरशक्ती राजाच्या तिन्ही मुलांना सहा महिन्यांत शहाणे करीन, अशी प्रतिज्ञा करणारे वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे विष्णुशर्मा. आपले दुसरे तंत्र, मित्रसंप्राप्ती, त्यांनी एका श्लोकाने सुरू केले. त्या श्लोकातच या तंत्राच्या नायकांची नावे येतात: असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । साधयन्त्याशु कार्याणि काकाखुमृगकूर्मवत् ॥ हाताशी साधने नाहीत, पदरी पैसा नाही, पण बुद्धिमान आहेत, बहुश्रुत आहेत. असे लोक कावळा, उंदीर, हरीण आणि कासव यांच्यासारखी आपली कामे झटपट साधतात. “ते कसे?” राजपुत्रांनी विचारले, आणि विष्णुशर्मांनी त्यांना ही गोष्ट सांगितली. हीच दुसऱ्या तंत्राची मुख्य कथा. ती या गोष्टीपासून तंत्राच्या शेवटच्या गोष्टीपर्यंत चालते: कावळा, उंदीर, कासव आणि हरीण यांची मैत्री कशी झाली, याची ही कथा. पहिल्या तंत्राप्रमाणे इथेही पात्रे वाटेत एकमेकांना गोष्टी सांगतात. अशी प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्रपणे, जिथे ती सांगितली जाते तिथेच, दिली आहे. मुख्य कथा कुठे थांबते आणि कुठे पुढे सुरू होते, हे गोष्टीच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला एका ओळीत सांगितले आहे. दक्षिणेत प्रमदारोप्य नावाचे एक नगर होते. त्याच्यापासून थोड्याच अंतरावर एक उंचच उंच वड होता. तो प्रत्येक जिवाला आसरा देत असे. त्याच्या सावलीत हरणे झोपत, त्याच्या पानांत पक्ष्यांचे थवेच्या थवे दाटीवाटीने राहत, आणि त्याच्या बुंध्यावर माकडे स्वतःच्या घरात असल्यासारखी वावरत. त्या झाडावर लघुपतनक नावाचा एक कावळा राहत होता. एके सकाळी तो अन्न शोधायला नगराकडे निघाला. तेवढ्यात त्याला जवळपास राहणारा एक पारधी दिसला. पक्षी पकडण्यासाठी तो त्या झाडाकडेच येत होता. तो माणूस दिसायला भयंकर होता. हातापायांना भेगा, कातडी खरबरीत, डोळे लालबुंद, आणि केस डोक्यावर गाठ मारून बांधलेले. त्याच्या पायाशी कुत्री चालत होती, आणि हातात जाळे आणि सोटा होता. हाती पाश घेतलेला साक्षात यमच जणू.
जाळ्यात अडकलेली कबुतरे
जाळ्यात
कावळा अस्वस्थ झाला. “हा दुष्ट काय करणार आहे?” त्याच्या मनात आले. “मला इजा करणार, की आणखी काही?” कुतूहलापोटी तो त्याच्या अगदी मागोमाग निघाला. पारध्याने एक जागा निवडली, जाळे पसरले, दाणे विखुरले, आणि जवळच दडून बसला. पण त्या जागेच्या पक्ष्यांना लघुपतनकाने आधीच सावध केले होते. दाराला अडसर घालावा, तसे त्याच्या शब्दाने त्यांना रोखून धरले होते. ते दाणे त्यांना जहाल विषासारखे वाटले, आणि ते जागचे हलले नाहीत. तेवढ्यात कबुतरांचा राजा चित्रग्रीव तिथे आला. शेकडो कबुतरांना बरोबर घेऊन तो दाणा शोधत होता. दुरूनच त्याला ते दाणे दिसले. लघुपतनकाने त्याला अडवण्याचा प्रयत्न केला, पण जिभेच्या लोभाने बाजी मारली, आणि चित्रग्रीव त्या मोठ्या जाळ्यावर उतरला. तो उतरला मात्र, आणि तो आणि त्याचे सगळे अनुयायी तातीच्या फासांत घट्ट अडकले. ग्रंथ त्याला दोष देत नाही. ग्रंथाच्या मते दैवच त्याच्यावर उलटले होते. पुलस्त्याचा वंशज रावण, त्याला परस्त्री पळवण्यातला दोष कसा दिसला नाही? सोन्याचे हरीण असूच शकत नाही, हे रामाच्या लक्षात कसे आले नाही? युधिष्ठिर फाशांपायी एवढ्या संकटात कसा सापडला? विनाश जवळ आला की बहुधा बुद्धी बोथट होते. आणि जेव्हा मृत्यूचा पाश एखाद्या जिवाला आवळतो आणि दैव त्याच्या बुद्धीचा ताबा घेते, तेव्हा थोरांचेसुद्धा विचार वाकडे चालतात.
जाळ्यात अडकलेली कबुतरे
एकदम उडा
पारधी आनंदाने सोटा उगारून पुढे धावला. तो येताना दिसला, तेव्हा जाळ्यात अडकलेली कबुतरे सैरभैर झाली. पण त्यांच्या राजाने डोके ठिकाणावर ठेवले. “घाबरू नका,” तो त्यांना म्हणाला. “संकटात जो आपली बुद्धी शाबूत ठेवतो, तो त्यातून सुखरूप पार पडतो, आणि शेवटी सुखी होतो. आपण सगळ्यांनी एकमताने, एकाच वेळी उडले पाहिजे, आणि जाळेच घेऊन गेले पाहिजे. हे साधायला दुसरा कोणताही मार्ग नाही. जे एकत्र राहत नाहीत, ते मरतातच. श्लोकच आहे:” एकोदराः पृथग्ग्रीवा अन्यान्यफलभक्षिणः । असंहता विनश्यन्ति भारुण्डा इव पक्षिणः ॥ पोट एक पण माना वेगळ्या, आणि निरनिराळी फळे खाणारे, असे पक्षी एकत्र राहिले नाहीत तर भारुंड पक्ष्यांसारखे नाश पावतात. “ते कसे?” कबुतरांनी विचारले. आणि जे फुटून वेगळे होतात ते मरतात, हे दाखवण्यासाठी चित्रग्रीवाने त्यांना भारुंड पक्ष्यांची गोष्ट सांगितली.
जाळ्यात अडकलेली कबुतरे
ही गोष्ट काय शिकवते
या दुसऱ्या तंत्राचा विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री. त्याचा पहिलाच श्लोक त्याच्या चार नायकांना ना पैसा देतो, ना साधने; देतो फक्त बुद्धी आणि विद्या. याशिवाय त्यांना जे मिळते, ते म्हणजे एकमेकांची साथ. पहिल्या तंत्राने चांगली मैत्री कशी उद्ध्वस्त केली जाते ते दाखवले. दुसरे तंत्र मित्र कसे जोडले जातात, आणि एकत्र येऊन ते काय करू शकतात, ते दाखवते. पहिला धडा मिळतो तो नुकतेच स्वतःचे हसे करून घेतलेल्या एका राजाकडून. कावळ्याचा इशारा धुडकावून चित्रग्रीवाने चार दाण्यांसाठी आपला सगळा थवा जाळ्यात नेला. ग्रंथ त्याला माफ करतो: दैव थोरांचीही बुद्धी बोथट करते, जशी सोन्याच्या हरणापुढे रामाची केली. वाचक कदाचित एवढा उदार होणार नाही. तरी पुढे तो जे करतो, त्यासाठीच तर नेता असतो. तो कोणाला दोष देत नाही, आणि पश्चात्तापात वेळ दवडत नाही. यशस्वी होऊ शकेल अशी एकमेव योजना तो पुढे ठेवतो, आणि तिच्यासाठी प्रत्येकाची गरज का आहे तेही सांगतो. तो पुढे जी गोष्ट सांगतो, ती हाच मुद्दा मोजक्या ओळींत मांडते, दोन माना आणि एक पोट असलेल्या एका पक्ष्याच्या आधारे. ज्यांचे हित एकाच गोष्टीत गुंतलेले आहे, असा प्रत्येक गट म्हणजे हाच पक्षी. वारसाहक्काने एकच दुकान मिळालेले दोन भाऊ गल्ल्यावरून भांडतात, आणि ते दुकान दोघांसाठीही बुडवतात. कामाच्या ठिकाणी एखाद्या चमूवर संकट कोसळते, आणि सगळे पहिला तास “चूक कोणाची” यावर घालवतात; ज्या तासाची खरी गरज होती, तोच हातचा जातो. जाळे सगळ्यांचे आहे, आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा एकमेव मार्गही सगळ्यांचाच. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “दोन मानांचा भारुंड पक्षी”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “किल्ल्यातला मित्र, भाग १” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. पारध्याचे वर्णन थोडक्यात दिले आहे.