पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
ज्याचे त्याला मिळते, भाग १
शंभर रुपयांना पाव श्लोक
आपला ठेवा परत मिळवायचा प्रयत्न हिरण्य उंदराने रात्री केला होता, आणि डोक्यावर चिरलेल्या बांबूचा फटका खाल्ला होता. तो वाचला, कारण त्याचे आयुष्य अजून सरले नव्हते. त्याने आपल्या मित्रांना, लघुपतनक कावळ्याला आणि मंथरक कासवाला, सांगितले: माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते. जे आपले आहे, ते दुसऱ्यांचे होत नाही. ते कसे, असे त्यांनी विचारल्यावर त्याने ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात सागरदत्त नावाचा एक व्यापारी राहत होता. त्याच्या मुलाने एक पुस्तक विकायला आलेले पाहिले, आणि ते शंभर रुपयांना विकत घेतले. त्यात श्लोकाचा फक्त एक चरण लिहिलेला होता: “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते.” सागरदत्ताने ते पुस्तक पाहिले. “बाळा,” त्याने विचारले, “हे किती रुपयांना घेतलेस?” “शंभर रुपयांना,” मुलगा म्हणाला. “मूर्खा!” सागरदत्त म्हणाला. “श्लोकाचा एक चरण लिहिलेल्या पुस्तकासाठी शंभर रुपये मोजतोस? एवढ्या अकलेने तू पैसा कसा कमावणार? आजपासून माझ्या घरात पाऊल टाकायचे नाही.” आणि असे खडसावून त्याने मुलाला घराबाहेर काढले. मुलगा एवढा खचला, की तो दूरच्या देशी निघून गेला. तिथल्या एका नगरात तो राहू लागला. काही दिवसांनी त्या नगरातल्या एकाने त्याला विचारले, “आपण कुठून आलात? आणि आपले नाव काय?” तो म्हणाला, “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते.” दुसऱ्या एकाने तेच विचारले, आणि त्यालाही त्याने तेच उत्तर दिले. तेव्हापासून कोणीही त्याला काहीही विचारले, तरी त्याला हेच उत्तर मिळे, दुसरे काही नाही. त्यामुळे लोक त्याला त्याच नावाने ओळखू लागले. ते त्याला प्राप्तव्यमर्थ म्हणू लागले, म्हणजे “ज्याचे त्याला मिळते”.
ज्याचे त्याला मिळते, भाग १
राजकन्येची नजर
त्या नगरात चंद्रमती नावाची एक तरुण, अतिशय सुंदर राजकन्या राहत होती. एके दिवशी ती एका सखीबरोबर उभी राहून नगराकडे पाहत होती. दैवयोगाने एक अतिशय देखणा आणि मोहक राजपुत्र तिच्या नजरेसमोरून गेला. त्याला पाहताच मदनाने तिच्यावर बाण सोडले. “सखे,” ती आपल्या सोबतिणीला म्हणाली, “त्याची आणि माझी भेट होईल, असा काहीतरी उपाय कर, आणि आजच कर.” सखी तडक राजपुत्राकडे गेली. “मला चंद्रमतीने आपल्याकडे पाठवले आहे,” ती म्हणाली. “तिचा निरोप असा आहे: ‘तुम्हाला पाहिल्यापासून प्रेमाने माझी अवस्था शेवटच्या टोकाला पोहोचली आहे. तुम्ही लवकर आला नाहीत, तर मी मरेन.’” “जायचेच असेल,” राजपुत्र म्हणाला, “तर आत कसे शिरायचे, ते सांग.” “रात्री,” सखी म्हणाली, “राजवाड्याच्या वरून एक मजबूत पट्टा खाली लोंबकळत असेल. त्याला धरून वर चढा.” “असे ठरले असेल,” राजपुत्र म्हणाला, “तर मी तसे करीन.” आणि सखी चंद्रमतीकडे परत गेली. पण रात्र झाल्यावर राजपुत्राने पुन्हा विचार केला. जग काय म्हणते, हे त्याला ठाऊक होते. गुरूच्या मुलीकडे, मित्राच्या बायकोकडे, किंवा धन्याच्या वा नोकराच्या बायकोकडे जाणाऱ्याला ब्रह्महत्या करणारा म्हणतात. आणि आणखी एक वचन होते: अयशः प्राप्यते येन येन चाधोगतिर्भवेत् । स्वार्थाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म न समाचरेत् ॥ ज्याने अपकीर्ती होते, जे माणसाला अधोगतीला नेते, किंवा ज्याच्यामुळे आपले जे आहे तेच हातचे जाते, ते कर्म करू नये.
ज्याचे त्याला मिळते, भाग १
भलताच माणूस
सगळा विचार करून राजपुत्र गेला नाही. पण त्या रात्री प्राप्तव्यमर्थ नगरात भटकत होता. एका पांढऱ्या हवेलीजवळ त्याला एक पट्टा खाली लोंबकळताना दिसला. कुतूहलापोटी, आणि मुळातच धाडसी असल्याने, तो पट्टा धरून वर चढला. हाच आपला राजपुत्र, अशी राजकन्येची खात्री होती. तिने स्नान, भोजन, पेय, वस्त्रे आणि बाकी सगळे देऊन त्याचा सत्कार केला. मग ती त्याच्याबरोबर आपल्या पलंगावर झोपली, आणि त्याच्या अंगाच्या स्पर्शाने तिच्या अंगावर आनंदाचे रोमांच उभे राहिले. “तुम्हाला नुसते पाहताच मी तुमच्या प्रेमात पडले,” ती म्हणाली, “आणि मी स्वतःला तुम्हाला अर्पण केले आहे. मनातसुद्धा मी दुसरा पती करणार नाही. हे तुम्हाला ठाऊक आहे. मग तुम्ही माझ्याशी बोलत का नाही?” “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते,” तो म्हणाला. तिच्या काळजाचा ठोका चुकला. तिने घाईघाईने त्याला त्याच पट्ट्याने पुन्हा खाली उतरवले. तो एका पडक्या देवळात गेला आणि तिथे झोपला. मग तिथे नगराच्या पहाऱ्यावरचा एक अधिकारी, कोतवाल, आला. एका बदफैली बाईशी त्याने तिथे भेट ठरवली होती. तो परका तिथे आधीच झोपलेला त्याला दिसला, आणि कोतवालाला आपले गुपित राखायचे होते. “तू कोण?” त्याने विचारले. “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते,” उत्तर आले. “हे देऊळ ओसाड आहे,” कोतवाल म्हणाला. “जा, माझ्या पलंगावर झोप.”
ज्याचे त्याला मिळते, भाग १
कोतवालाची मुलगी
प्राप्तव्यमर्थाने ते मान्य केले. पण त्याचा गोंधळ झाला, आणि तो भलत्याच पलंगावर जाऊन झोपला. त्या पलंगावर कोतवालाची वयात आलेली मुलगी विनयवती झोपली होती. तिच्या नावाचा अर्थ “विनयशील”. ती तरुण आणि सुंदर होती. तिचे एका माणसावर प्रेम होते, आणि तिने त्याच्याशी भेट ठरवली होती. हा माणूस आत आलेला पाहून तिला वाटले, “हाच माझा प्रियकर.” रात्र मिट्ट काळोखी होती, आणि ती फसली. ती उठली. गांधर्व विधीने, म्हणजे फक्त दोघांच्या संमतीने होणाऱ्या विवाहाने, तिने त्याच्याशी स्वतःचे लग्न लावले, आणि ती त्याच्याबरोबर पलंगावर निजली. तिचे डोळे आणि चेहरा उजळले. “अजूनही तुम्ही माझ्याशी मोकळेपणाने का बोलत नाही?” तिने विचारले. “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते,” तो म्हणाला. तेव्हा तिला वाटले, “आधी नीट पारखून न घेता काही केले, की असेच होते.” दुःखाने भरलेल्या मनाने तिने त्याला फैलावर घेतले आणि हाकलून दिले. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हिरण्य उंदीर ती “धन गमावलेला उंदीर, भाग २” या भागात सांगतो. ही कथा पुढच्या “ज्याचे त्याला मिळते, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि संपूर्ण कथा काय शिकवते, ते त्याच भागात आहे.