पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
ज्याचे त्याला मिळते, भाग २
रस्त्यातले लग्न
हिरण्य उंदीर कावळ्याला आणि कासवाला आपली गोष्ट पुढे सांगू लागला. व्यापाऱ्याचा मुलगा प्राप्तव्यमर्थ प्रत्येक प्रश्नाला एकच उत्तर देत असे: “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते.” त्या रात्री दोन स्त्रियांनी त्याला दुसराच कोणी समजून आपल्या पलंगावर घेतले होते, आणि मग हाकलून दिले होते. तो एका रस्त्याने चालला असताना वरकीर्ती नावाचा एक नवरदेव परदेशातून वाजतगाजत आला. प्राप्तव्यमर्थ त्याच्या वरातीत सामील झाला. लग्नाचा मुहूर्त जवळ आला होता. राजमार्गालगत एका श्रीमंत व्यापाऱ्याच्या दारात मांडव घातला होता, आणि उंच वेदी उभारली होती. तिथे लग्नाचा साजशृंगार करून व्यापाऱ्याची मुलगी, नवरी, उभी होती. तेवढ्यात एक माजावरचा हत्ती नेमका त्याच जागी आला. त्याने आपल्या माहुताला मारून टाकले होते, आणि तो सुटला होता. लोकांमध्ये एकच हलकल्लोळ माजला. त्याला पाहताच वरपक्षाची सगळी मंडळी जीव घेऊन चोहीकडे पळाली, आणि त्यांच्याबरोबर नवरदेवही.
ज्याचे त्याला मिळते, भाग २
नवरीचा हात
प्राप्तव्यमर्थाने पाहिले, ती मुलगी तिथे एकटीच उभी आहे, आणि भीतीने तिचे डोळे भिरभिरत आहेत. “भिऊ नकोस,” तो म्हणाला. “मी तुझे रक्षण करीन.” त्याने तिला धीर दिला, आणि तिचा उजवा हात आपल्या हातात घेतला. मग तो धिटाईने हत्तीसमोर उभा राहिला, आणि त्याने त्याला कठोर शब्दांत दटावले. दैवयोगाने हत्ती माघारी वळला. मग वरकीर्ती आपले मित्र आणि नातलग यांना घेऊन परत आला. मुहूर्त टळून गेला होता, आणि त्याच्या नवरीचा हात दुसऱ्याच माणसाच्या हातात होता. “सासरेबुवा,” वरकीर्ती म्हणाला, “आपण लाजिरवाणी गोष्ट केलीत. आपली मुलगी मला देण्याचे वचन दिलेत, आणि ती दुसऱ्याला देऊन टाकलीत.” “जावईबापू,” व्यापारी म्हणाला, “मीही हत्तीला घाबरून पळालो होतो. आत्ताच तुमच्याबरोबर परत आलो आहे. काय घडले, ते मला ठाऊक नाही.” आणि तो मुलीला विचारू लागला. “पोरी, तू हे बरे केले नाहीस. सांग, हा सगळा काय प्रकार आहे?” “या माणसाने माझा जीव वाचवला,” ती म्हणाली. “मी जिवंत आहे तोवर याच्याशिवाय दुसरा कोणी माझा हात धरणार नाही.” या वादातच ती रात्र सरली.
ज्याचे त्याला मिळते, भाग २
चार चरण, चार आवाज
सकाळपर्यंत ही बातमी सगळीकडे पसरली, आणि मोठी गर्दी जमली. काय घडले ते राजकन्येने ऐकले, आणि ती तिथे आली. कोतवालाच्या मुलीने ते लोकांच्या तोंडून ऐकले, आणि तीही आली. मग गर्दीची खबर राजाला लागली, आणि तो स्वतः आला. “निर्भयपणे सांग,” तो प्राप्तव्यमर्थाला म्हणाला. “हा सगळा काय प्रकार आहे?” “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते,” प्राप्तव्यमर्थ म्हणाला. राजकन्येला आठवले, आणि ती म्हणाली, “देवालाही ते टाळता येत नाही.” कोतवालाची मुलगी म्हणाली, “म्हणून मी शोक करत नाही, आणि मला आश्चर्यही वाटत नाही.” आणि सगळे ऐकलेली व्यापाऱ्याची मुलगी म्हणाली, “जे आपले आहे, ते दुसऱ्यांचे होत नाही.” प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लङ्घयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ चारही चरण मिळून पूर्ण श्लोक होतो: माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते; देवालाही ते टाळता येत नाही. म्हणून मी शोक करत नाही, आणि मला आश्चर्यही वाटत नाही. जे आपले आहे, ते दुसऱ्यांचे होत नाही. राजाने सगळ्यांना अभय दिले, प्रत्येकाची हकीकत स्वतंत्रपणे ऐकली, आणि अशा रीतीने खरे काय ते जाणून घेतले. मग मोठ्या सन्मानाने त्याने प्राप्तव्यमर्थाला आपली मुलगी दिली, आणि तिच्याबरोबर हजार गावे. राजाला मुलगा नव्हता, म्हणून त्याने प्राप्तव्यमर्थाला युवराज केले. आणि प्राप्तव्यमर्थ सगळ्या प्रकारची सुखे भोगत आपल्या कुटुंबासह आनंदाने राहिला. “म्हणून मी म्हणतो,” हिरण्याने गोष्ट संपवली: “माणसाला जे मिळायचे असते, तेच मिळते.”
ज्याचे त्याला मिळते, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
आपल्या ठेव्यासाठी आपण शोक का करत नाही, हे सांगायला हिरण्य ही गोष्ट सांगतो. श्लोक त्याला दिलासा देतो: जे खरोखर त्याचे आहे, ते कोणी नेऊ शकत नाही, आणि जे नेले गेले, ते कधी त्याचे नव्हतेच. विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि ही गोष्ट जवळजवळ सगळे श्रेय दैवाला देते. एका राजपुत्राने भेटीचा बेत बदलला, म्हणून राजवाड्यावरून एक पट्टा लोंबकळत राहतो. पलंग भलताच निघतो. दोन स्त्रिया, एकीमागून एक, रात्री भलत्याच माणसाला जवळ करतात, आणि नायक सगळा वेळ एकच वाक्य बोलतो. हे प्रहसन आहे, आणि त्यातली गंमत अशी, की एका घोषवाक्याखेरीज ज्याच्याकडे देण्यासारखे काहीच नाही, तो शेवटी युवराज होतो. पण गोष्ट तिच्या श्लोकापेक्षा प्रामाणिक आहे. प्राप्तव्यमर्थाला भाग्य मिळवून देणाऱ्या सगळ्या गोष्टींत एक कृती मात्र त्याची स्वतःची आहे. नवरदेव पळाला, तेव्हा तो माजावरच्या हत्तीसमोर पाय रोवून उभा राहिला, आणि त्याने नवरीचा उजवा हात धरला, जी लग्नाचीच मुख्य कृती आहे. हत्तीला दैवाने माघारी वळवले, असे ग्रंथ सांगतो. नवरीचा हात दैवाने धरला नव्हता.
ज्याचे त्याला मिळते, भाग २
हरलेले दोघे
हरलेल्यांकडेही एकदा पाहण्यासारखे आहे. विनयवती स्वतःच म्हणते: आधी नीट पारखून न घेता काही केले, की असेच होते. नाव ओळखीचे वाटले म्हणून ज्याने भलत्याच पक्षाशी करार केला, किंवा घाईघाईत फोनवरच्या आवाजावर विश्वास ठेवला, तो तिच्याच काळोख्या खोलीत जाऊन आलेला आहे. वरकीर्तीने पळून जाऊन नवरी गमावली. बढत्याही अशाच गमावल्या जातात: संकट आले तेव्हा जो हजर नव्हता, तो त्या गमावतो, वचन कितीही पक्के वाटले असले तरी. श्लोकालाही दोन बाजू आहेत. हिरण्य वापरतो तसा, गेलेल्यामागे धावणे थांबवण्यासाठी वापरला, तर तो शहाणपणाचा आहे. स्वस्थ बसण्याची सबब म्हणून वापरला असता, तर प्राप्तव्यमर्थ हातात एक पुस्तक घेतलेला भिकारीच राहिला असता. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हिरण्य उंदीर ती “धन गमावलेला उंदीर, भाग २” या भागात सांगतो. संपूर्ण कथा काय शिकवते, ते इथे आहे; कथेची सुरुवात आधीच्या “ज्याचे त्याला मिळते, भाग १” या भागात आहे.