पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
किल्ल्यातला मित्र, भाग १
जाळे आकाशात
“जाळ्यात अडकलेली कबुतरे” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. कबुतरांचा राजा चित्रग्रीव याने दोन मानांच्या पक्ष्याची गोष्ट संपवली. त्याच्या कबुतरांना जगायचे होते, आणि त्यांनी तो सांगेल तसे केले. सगळी मिळून जाळ्यासकट बाणाच्या टप्प्याइतकी वर उडाली. जाळे डोक्यावर छतासारखे पसरून ती निर्धास्तपणे पुढे उडत राहिली. पारध्याने चकित होऊन वर पाहिले. असले काही त्याने कधी पाहिले नव्हते. तो स्वतःशीच एक श्लोक म्हणाला: संहतास्तु हरन्तीमे मम जालं विहंगमाः । यदा तु विवदिष्यन्ति वशमेष्यन्ति मे तदा ॥ हे पक्षी एकत्र आहेत तोवर माझे जाळे घेऊन चालले आहेत. आपापसांत भांडू लागतील, तेव्हा माझ्या ताब्यात येतील. असा विचार करून तो त्यांच्या मागोमाग निघाला. तो क्रूर माणूस मागे येतो आहे, हे चित्रग्रीवाने पाहिले, आणि त्याचा डाव ओळखला. शांतपणे तो थव्याला डोंगरांवरून, झाडांवरून आणि खाचखळग्यांच्या जमिनीवरून घेऊन गेला. दाण्यांपासून चित्रग्रीवाला परावृत्त करायचा प्रयत्न ज्याने केला होता, तो कावळा लघुपतनकही मागोमाग निघाला, आणि आपले खाणे साफ विसरला. राजाचे शहाणपण आणि पारध्याचा दुष्ट हेतू, दोन्ही पाहून तो थक्क झाला होता. त्याची नजर वर-खाली, एकाकडून दुसऱ्याकडे फिरत होती. “आता हा थोर पुढे काय करतो?” त्याच्या मनात येत होते. “आणि तो दुष्ट काय करतो?” शेवटी आपल्यात आणि कबुतरांत खडतर प्रदेश आला आहे, हे पारध्याने पाहिले, आणि आशा सोडून तो माघारी वळला. “जे व्हायचे नाही ते होत नाही,” तो म्हणाला, “आणि जे व्हायचे ते काही न करता होते. जे नशिबात नाही, ते तळहातावर आलेले असूनही निसटून जाते.” दैवाने पाठ फिरवली की, तो पुढे म्हणाला, माणसाच्या हाती आलेला पैसाही निघून जातो, आणि जाताना उरलेली संपत्तीही घेऊन जातो. “पक्षी शिजवणे तर दूरच राहिले. ज्या जाळ्यावर माझ्या कुटुंबाचे पोट चालत होते, ते जाळेच मी गमावून बसलो.”
किल्ल्यातला मित्र, भाग १
शंभर दारांचे बीळ
पारधी माघारी वळलेला पाहून चित्रग्रीव कबुतरांना म्हणाला, “आता आपण निवांत जाऊ शकतो. तो दुष्ट घरी गेला. आता प्रमदारोप्य नगराकडे जाणेच आपल्याला सगळ्यांत चांगले. त्याच्या ईशान्य भागात हिरण्य नावाचा एक उंदीर राहतो. तो माझा जिवलग मित्र आहे. तो आपले फास वेळ न घालवता तोडेल. या संकटातून आपल्याला सोडवायला तो पुरेपूर समर्थ आहे.” त्यांनी तसे केले. उंदराने ज्या बिळाचा किल्ला केला होता, त्या बिळापाशी येऊन ते समोरच्या जमिनीवर उतरले. हिरण्य राजनीतीचे ग्रंथ जाणणारा होता. संकट येण्याआधीच त्याने ते पाहून ठेवले होते, आणि तो शंभर तोंडांच्या बिळात राहत होता. दारात एवढे पक्षी उतरलेले पाहून हिरण्य घाबरला. किल्ल्याच्या एका भुयारातून थोडे आत जाऊन तो थांबला, आणि काय प्रकार आहे ते पाहत राहिला. चित्रग्रीव बिळाच्या एका दारापाशी उभा राहिला. “हिरण्या, मित्रा, लवकर ये. माझी काय दशा झाली आहे ते पाहा.” हिरण्य आतच राहिला. “आपण कोण? का आला आहात? काय अडचण आहे? सांगा.” “मी चित्रग्रीव, कबुतरांचा राजा,” उत्तर आले, “तुझा मित्र. लवकर ये.” हे ऐकताच उंदराच्या सर्वांगावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले, आणि तो घाईने बाहेर आला. डोळ्यांना सुख देणारे मित्र, तो म्हणाला, भाग्यवंतांच्या घरी रोज येतात. मग फासांत अडकलेले चित्रग्रीव आणि त्याचे अनुयायी त्याला दिसले, आणि त्याचा चेहरा उतरला. “मित्रा, हे काय? हे कसे झाले?” “तुला ठाऊक आहेच; विचारतोस कशाला?” चित्रग्रीव म्हणाला. बरे-वाईट प्रत्येकाच्या वाट्याला दैव ठरवते तसे येते. पक्ष्याला सव्वाशे योजनांवरचे मांस दिसते, आणि दैवामुळे शेजारचा फास दिसत नाही. काळ आपला हात लांबवतो आणि दुरूनही झडप घालतो.
किल्ल्यातला मित्र, भाग १
आधी अनुयायी
हिरण्य चित्रग्रीवाचा फास कुरतडू लागला, पण कबुतरांच्या राजाने त्याला थांबवले. “नको मित्रा, असे नको. आधी माझा फास तोडू नकोस. माझ्या अनुयायांचे तोड.” हिरण्याला राग आला. “हे चूक आहे. सेवक धन्याच्या मागून.” “असे म्हणू नकोस,” चित्रग्रीव म्हणाला. “या बिचाऱ्यांनी दुसरे धनी सोडून माझा आधार धरला आहे. त्यांचा एवढा मानसुद्धा मी राखू नये? जो राजा सेवकांना त्यांच्या योग्यतेपलीकडे मान देतो, त्याचा पैसा संपला तरी ते त्याला सोडून जात नाहीत. आणि म्हणतातच:” विश्वासः संपदो मूलं तेन यूथपतिर्मृगः । सिंहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैरुपसेव्यते ॥ विश्वास हे समृद्धीचे मूळ आहे. त्याच्या जोरावर हरीण कळपाचा प्रमुख होते. सिंह पशूंचा राजा असला, तरी पशू त्याच्या सेवेला येत नाहीत. “शिवाय,” तो पुढे म्हणाला, “मला सोडवल्यानंतर कदाचित तुझे दात दुखू लागतील. किंवा तो दुष्ट पारधी कदाचित परत येईल. मग मी नक्कीच नरकात जाईन. चांगले सेवक हाल सोसत असताना जो धनी आरामात राहतो, तो नरकात जातो, आणि या जगातही दुःख भोगतो.” “धन्याचे हे कर्तव्य मला ठाऊक आहे,” हिरण्य म्हणाला. “मी फक्त तुझी परीक्षा पाहण्यासाठी तसे बोललो. आता मी सगळ्यांना सोडवतो, आणि तुझा मोठा परिवार तुझ्याजवळ टिकून राहील. जो राजा सेवकांवर सदैव दया करतो आणि आपले जे आहे ते त्यांच्याशी वाटून घेतो, तो तिन्ही लोकांचे रक्षण करायला योग्य असतो.” त्याने सगळे फास तोडले, आणि चित्रग्रीवाकडे वळला. “आता घरी जा, मित्रा.” आणि कबुतरांचा राजा आपल्या सगळ्या थव्यासह घरी गेला. खरेच म्हटले आहे: ज्याला मित्र असतात, त्याच्या हातून कठीण कामेही पार पडतात, म्हणून माणसाने मित्र जोडावेत. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दैवावरची आणि सेवकांविषयीच्या राजाच्या कर्तव्यावरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “किल्ल्यातला मित्र, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि दोन्ही भाग काय शिकवतात, याचा विचारही तिथेच केला आहे.