पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
कावळ्याचा निश्चय
कावळा लघुपतनक हा सगळा प्रकार पाहत होता: कबुतरे अडकली, आणि हिरण्य उंदराने त्यांना सोडवले. तो थक्क झाला. “काय डोके आहे या हिरण्याचे,” त्याच्या मनात आले, “काय कसब, आणि काय किल्ला! याला मीही मित्र करावे. मी स्वभावाने चंचल आहे आणि कोणावर विश्वास ठेवत नाही, हे खरे. मला कोणी फसवू शकत नाही, हेही खरे. तरीही मित्र असलेला बरा.” ज्याला कशाची उणीव नाही, त्यानेही उत्कर्ष हवा असेल तर मित्र जोडावेत, असे एक सुभाषित सांगते. समुद्र भरलेला असतो, तरीही तो स्वाती नक्षत्रात पडणाऱ्या पावसाची वाट पाहतो. म्हणून ज्या झाडावर तो बसला होता, तिथून तो बिळाच्या दारापाशी उतरला. उंदराचे नाव त्याने आधीच ऐकले होते. “हिरण्या, मित्रा,” त्याने हाक मारली. “इकडे ये.” एखादे कबूतर अजून अर्धवट बांधलेले राहिले की काय, असा हिरण्याला प्रश्न पडला. “कोण आहे?” त्याने विचारले. “मी कावळा आहे, लघुपतनक माझे नाव.” हे ऐकताच हिरण्य आणखी आत सरकला. “महाशय, इथून चालते व्हा.” “मी तुझ्याकडे महत्त्वाच्या कामासाठी आलो आहे,” कावळा म्हणाला. “मला भेट तरी.” “तुमची भेट घेऊन मला काही उपयोग नाही,” हिरण्य म्हणाला. “तू चित्रग्रीवाला फासांतून सोडवलेस, ते मी पाहिले,” कावळा म्हणाला, “आणि त्यामुळे माझा तुझ्यावर फार विश्वास बसला. कदाचित एखाद्या दिवशी मीही अडकेन, आणि तू मला सोडवशील. माझा मित्र हो.” “तुम्ही खाणारे, आणि मी खाद्य,” हिरण्य म्हणाला. “आपल्यात कसली मैत्री? जो मूर्ख आपल्यासारख्या नसलेल्याशी, आपल्याहून वरच्या किंवा खालच्याशी मैत्री करतो, तो लोकांत हसे करून घेतो. निघून जा.”
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
पाणी आणि अग्नी
“हे पाहा, मी तुझ्या किल्ल्याच्या दाराशी बसलो आहे,” कावळा म्हणाला. “तू माझा मित्र झाला नाहीस, तर मी पुन्हा अन्नाला शिवणार नाही.” “शत्रूशी मी मैत्री कशी करू?” हिरण्य म्हणाला. “श्लोकच आहे:” शत्रुणा न हि संदध्यात्सुश्लिष्टेनापि संधिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ शत्रूशी कधीही तह करू नये, तो कितीही घट्ट बांधलेला असला तरी. पाणी कितीही तापलेले असले, तरी ते आग विझवतेच. “आपण एकमेकांना कधी पाहिलेसुद्धा नाही,” कावळा म्हणाला. “मग वैर कुठून आले? असले निरर्थक का बोलतोस?” “वैर दोन प्रकारचे असते,” हिरण्य म्हणाला, “स्वाभाविक, आणि कारणाने जडलेले. तुमचे माझ्याशी असलेले वैर स्वाभाविक आहे. जडलेल्या वैराला काहीतरी कारण असते, आणि योग्य सेवा केली की ते लवकर दूर होते. स्वाभाविक वैर प्राणाबरोबरच जाते.” असे वैर असते, तो म्हणाला, मुंगूस आणि साप, पाणी आणि अग्नी, देव आणि दैत्य, कुत्री आणि मांजरी, सवती, सज्जन आणि दुर्जन यांच्यात. “यांच्यापैकी कोणीही दुसऱ्याचे कोणी मारलेले नसते. तरी ते एकमेकांना मारायला पाहतात.”
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
मैत्रीची कारणे
“त्यात काही तथ्य नाही,” कावळा म्हणाला. “माझे ऐक.” कारणान्मित्रतामेति कारणाद्याति शत्रुताम् । तस्मान्मित्रत्वमेवात्र योज्यं वैरं न धीमता ॥ कोणी मित्र होतो तो काही कारणाने, आणि शत्रू होतो तोही कारणानेच. म्हणून शहाण्याने मैत्रीच निवडावी, वैर नव्हे. “तुमच्याशी माझे काय देणेघेणे?” हिरण्य म्हणाला. “सगळ्या राजनीतीचे सार ऐका. एकदा बिघडलेल्या मित्राशी जो पुन्हा सख्य करतो, तो स्वतःच्या हाताने मृत्यूला कवटाळतो.” आणि पशूंना गुणांची कदर नसते, तो पुढे म्हणाला: व्याकरणकार पाणिनींना सिंहाने मारले, आणि जैमिनी ऋषींना हत्तीने चिरडले. “खरे आहे,” कावळा म्हणाला. “पण ऐक. माणसे उपकारांमुळे मित्र होतात, पशुपक्षी कुठल्या तरी हेतूने, आणि मूर्ख भीतीपोटी किंवा लोभापोटी. सज्जन पहिल्या भेटीतच मित्र होतात. दुर्जन मातीच्या घड्यासारखा असतो: फोडायला सोपा, सांधायला कठीण. सज्जन सोन्याच्या घड्यासारखा असतो: फोडायला कठीण, सांधायला सोपा. सज्जनांची मैत्री उसासारखी असते: शेंड्याकडून खाली येताना पेऱ्यापेऱ्याला अधिक गोड होत जाते. दुर्जनांची मैत्री याच्या उलट. मी नखशिखान्त सज्जन आहे. मी शपथा घेईन, आणि तुला भिण्याचे काही कारण उरणार नाही.”
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
शपथा
“तुमच्या शपथांवर माझा विश्वास नाही,” हिरण्य म्हणाला. “शत्रूने शपथ घेतली असली, तरी त्याच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये. देवांचा राजा इंद्र याने गंभीर शपथ घेतली, आणि मग वृत्र दैत्याला मारले. देवसुद्धा आधी विश्वास संपादन केल्याशिवाय काही साधू शकत नाहीत. इंद्राने दैत्यांची आई दिती हिचा विश्वास संपादन केला, आणि मग तिच्या पोटातला गर्भ नष्ट केला.” शत्रू अगदी बारीक फटीतूनही आत शिरतो, तो म्हणाला, आणि नावेत पाणी भरत जावे तसा हळूहळू बुडवतो. स्वतःच्या मोठ्या साधनांच्या भरवशावर जो शत्रूवर विश्वास ठेवतो, त्याचे आयुष्य संपल्यातच जमा असते. ज्यांचे मन आपल्यावरून उडाले आहे, अशा बायकांवर विश्वास ठेवणाऱ्याचेही तेच. कावळ्याकडे उत्तर नव्हते. “राजनीतीत याची बुद्धी किती धीट आहे!” त्याच्या मनात आले. “म्हणूनच तर मला हा मित्र हवा आहे.” उघडपणे तो म्हणाला, “आता माझी मैत्री स्वीकार, नाहीतर मी याच जागी प्राण सोडीन.” हिरण्याने विचार केला. “हा मूर्ख नाही; याचे बोलणेच ते सांगते. बुद्धी नसलेला कोणी गोड बोलत नाही, आणि स्पष्ट बोलणारा फसवा नसतो. याची मैत्री मी स्वीकारलीच पाहिजे.” “तू माझा विश्वास जिंकलास,” तो कावळ्याला म्हणाला. “तुझ्या बुद्धीची परीक्षा पाहण्यासाठी मी ते सगळे बोललो. आता माझा जीव मी तुझ्या हाती देतो.” तो बाहेर येऊ लागला, पण अर्ध्या वाटेतच थांबला.
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
मांस आणि सावा
“अजूनही माझ्यावर अविश्वास ठेवायला काही कारण आहे का,” कावळ्याने विचारले, “की तू किल्ल्याबाहेर येत नाहीस?” “तुझे मन मी पाहिले आहे, आणि मला तुझी भीती नाही,” हिरण्य म्हणाला. “पण एकदा तुझ्यावर विश्वास ठेवला, की तुझा दुसरा कोणी मित्र कदाचित मला मारेल.” “चांगल्या मित्राच्या जिवाच्या मोलाने जो मित्र मिळतो,” कावळा म्हणाला, “त्याला हाकलून द्यावे, भाताला दडपून टाकणारा रानटी सावा उपटून टाकतात तसा.” हे ऐकताच हिरण्य थेट बाहेर आला, आणि दोघांनी एकमेकांना आदराने अभिवादन केले. मग कावळा म्हणाला, “तू आपल्या घरात परत जा. मी अन्न शोधायला जातो.” तो उडत जंगलाच्या दाट भागात गेला. तिथे वाघाने मारलेला एक रानरेडा त्याला सापडला. पोटभर खाऊन, पळसाच्या फुलासारखा लाल मांसाचा एक गोळा घेऊन तो परत आला. “हिरण्या, मित्रा, बाहेर ये,” त्याने हाक मारली. “मी आणलेले हे मांस खा.” इकडे हिरण्याने मित्रासाठी रानटी साव्याच्या दाण्यांची मोठी रास करून ठेवली होती. “खा, मित्रा,” तो म्हणाला. “मला जमले तसे हे दाणे गोळा केले आहेत.” दोघांचेही पोट आधीच भरलेले होते, तरी प्रेम दाखवण्यासाठी त्यांनी खाल्ले; तेच मैत्रीचे बीज. प्रेमाच्या खुणा सहा, असे एक सुभाषित सांगते: देणे आणि घेणे, गुपित सांगणे आणि विचारणे, मित्राचे अन्न खाणे आणि त्याला खाऊ घालणे. उपकार केल्याशिवाय कोणालाच प्रेम वाटत नाही, असे दुसरे सांगते. तिसरे तर याहूनही रोखठोक आहे. देणे चालू आहे तोवरच प्रेम टिकते; आईचे दूध आटलेले पाहताच वासरू आपणहून तिला सोडून जाते.
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
दुष्काळ
अशा रीतीने उंदीर आणि कावळा पक्के मित्र झाले; नख आणि मांस वेगळे करता येत नाहीत, तसे. उंदराचा कावळ्यावर इतका विश्वास बसला, की तो त्याच्या पंखांखाली खुशाल विसावू लागला. मग एके दिवशी कावळा आला. डोळे भरलेले, गळा दाटलेला. “हिरण्या, मित्रा, मला या देशाचा वीट आला आहे. मी दुसरीकडे जातो.” “का, मित्रा?” हिरण्याने विचारले. “इथे मोठे अवर्षण पडले आहे,” कावळा म्हणाला. “नगरातले लोक भुकेने एवढे गांजले आहेत, की पक्ष्यांसाठी काढून ठेवायचा घाससुद्धा आता ठेवत नाहीत. आणि घरोघरी त्यांनी पक्ष्यांसाठी फास लावले आहेत. माझी वेळ अजून आली नव्हती, म्हणूनच मी वाचलो. म्हणून परदेशी निघताना माझ्या डोळ्यांत पाणी आहे.” “कुठे जाणार?” हिरण्याने विचारले. “दक्षिणेला,” कावळा म्हणाला, “दाट जंगलात एक मोठे सरोवर आहे. तिथे तुझ्याहूनही प्रिय असा एक मित्र राहतो, मंथरक नावाचे कासव. तो मला लहान माशांचे तुकडे देईल, आणि त्याच्या सोबतीत सुभाषितांची देवाणघेवाण करत मी सुखाने दिवस काढीन. पक्ष्यांची अशी कत्तल मला पाहवत नाही. आपल्या देशाचा नाश, कुळाचा विध्वंस, परपुरुषाच्या हाती गेलेली बायको आणि संकटात सापडलेला मित्र, हे ज्यांना पाहावे लागत नाही, ते धन्य.” “मग मीही तुझ्याबरोबर येतो,” हिरण्य म्हणाला. “मलाही एक मोठे दुःख आहे.” “कसले दुःख?” कावळ्याने विचारले. “ते सांगण्यासारखे पुष्कळ आहे,” हिरण्य म्हणाला. “तिथे पोहोचल्यावर सगळे सांगतो.”
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
कावळ्याच्या पाठीवर उंदीर
“पण मी आकाशातून जातो,” कावळा म्हणाला, “आणि तू जमिनीवरून. तू माझ्याबरोबर कसा येणार?” “मी जगावे असे तुला वाटत असेल,” हिरण्य म्हणाला, “तर मला पाठीवर बसव आणि हळुवार घेऊन चल.” कावळ्याला आनंद झाला. “असे जमणार असेल, तर माझ्याइतका भाग्यवान कोणी नाही. मला उडण्याच्या आठ रीती येतात, आणि मी तुला आरामात नेईन.” मग हिरण्य त्याच्या पाठीवर चढला, आणि कावळा त्यांतल्या पहिल्या, संपात नावाच्या रीतीने उडाला आणि त्याला अलगद सरोवरापाशी घेऊन आला. कावळ्याच्या पाठीवर उंदीर पाहून मंथरक कासवाला प्रश्न पडला, हा कोण असावा. तो चटकन पाण्यात शिरला; कधी बाजूला व्हावे, हे तो जाणून होता. लघुपतनकाने हिरण्याला काठावरच्या एका झाडाच्या ढोलीत ठेवले, आणि फांदीच्या टोकावर बसून मोठ्याने हाक मारली. “मंथरका, इकडे ये! मी तुझा मित्र कावळा, खूप दिवसांनी परत आलो आहे, तुला भेटायला आतुर झालो आहे. ये, मला मिठी मार. चंदन, कापूर आणि थंडगार बर्फ, यांना मित्राच्या मिठीच्या सोळाव्या हिश्शाचीही सर येत नाही.” कासवाने नीट निरखून पाहिले आणि त्याला ओळखले. अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळ्यांत आनंदाश्रू आले, आणि तो घाईने पाण्याबाहेर आला. “मी तुला ओळखले नाही,” तो म्हणाला. “मला क्षमा कर.” कावळा झाडावरून खाली आला, आणि मंथरकाने त्याला मिठी मारली. ते दोघे झाडाखाली बसले, आणि ताटातूट झाल्यापासून जे जे घडले ते त्यांनी एकमेकांना सांगितले. हिरण्यही कासवाला नमस्कार करून बसला. मंथरकाने त्याच्याकडे पाहिले, आणि कावळ्याकडे वळला. “हा उंदीर कोण? हा तर तुझे खाद्य. याला पाठीवर बसवून इथे का आणलेस?” “हा हिरण्य, माझा मित्र, मला दुसऱ्या प्राणासारखा प्रिय,” कावळा म्हणाला. “पावसाच्या धारा, आकाशातले तारे आणि जमिनीवरची धूळ मोजता येत नाही, तसेच याचे गुणही मोजता येत नाहीत. आणि हा अगदी निराश होऊन तुझ्याकडे आला आहे.” “त्याचे कारण काय?” मंथरकाने विचारले. “तिकडे मी याला तेच विचारले होते,” कावळा म्हणाला. “तेव्हा हा म्हणाला, सांगण्यासारखे पुष्कळ आहे, इथे आल्यावर सांगेन. तर मग, हिरण्या, मित्रा, तू एवढा दुःखी का आहेस ते आम्हा दोघांना सांग.” आणि हिरण्याने आपली कहाणी सांगितली.
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि हा भाग मैत्री दोनदा मिळवलेली दाखवतो, दोन अगदी वेगळ्या रीतींनी. चित्रग्रीवाला आधीच एक मित्र आहे, आणि वेळेला तो मित्र कामी येतो. लघुपतनकाला इथे उपयोगी पडेल असा एकही मित्र नाही, आणि त्याला वाद घालून मैत्री मिळवावी लागते. आधी कबुतरांचा राजा. आपला थवा त्यानेच जाळ्यात नेला, पण तो त्यांना एकत्र ठेवून सोडवतो. धोका नेमका कुठे आहे ते पारधीच अचूक सांगतो: ते भांडत नाहीत तोवर सुरक्षित आहेत. उंदराच्या बिळापाशी तो हट्ट धरतो की आधी अनुयायांना सोडवावे. त्याची कारणे व्यवहारी आहेत, भावनिक नव्हेत. त्यांनी स्वतःहून त्याचा आधार धरला आहे. पैसा संपला तरी निष्ठावान अनुयायी नेत्याला धरून राहतात. आणि काम पुरे होण्याआधीच उंदराचे दात कदाचित दगा देतील. बुडत्या जहाजातून सुटणाऱ्या होडीतली पहिली जागा जो साहेब स्वतः पटकावतो, त्याचे पद टिकते, पण माणसे तो गमावतो. हिरण्याचा आक्षेप ही परीक्षा होती, आणि चित्रग्रीव तिच्यात खरा उतरला.
किल्ल्यातला मित्र, भाग २
अर्धवट बाहेर
दुसरा विषय आहे विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक. ग्रंथात आतापर्यंत कोणीही मांडला नसेल इतक्या चांगल्या रीतीने हिरण्य तो मांडतो. त्याचा मुद्दा सोपा आहे: तू माझ्या जातभाईंना खातोस. काही वैराला कारण असते, आणि ते मिटवता येते. काही वैर दोघांच्या स्वभावातच असते, आणि कोणतीही शपथ ते बदलत नाही; खुद्द इंद्राने शपथ घेतली आणि घाव घातला. कावळा या युक्तिवादाला कधीच उत्तर देत नाही. तो फक्त हटत नाही. तो दाराशी ठाण मांडतो, उपाशी राहण्याची धमकी देतो, उंदराच्या शहाणपणाचे कौतुक करतो, आणि त्याला इजा करणाऱ्या कोणत्याही मित्राला सोडून देण्याचे वचन देतो. कावळा चांगले बोलतो म्हणून हिरण्य नमते घेतो, आणि तरीही बिळातून अर्धवट बाहेर येऊन थांबतो. महाभारतात या जोडीचे एक प्रतिबिंब आहे. शांतिपर्वात भीष्म युधिष्ठिराला एका उंदराची आणि एका मांजराची गोष्ट सांगतात. संकटात दोघांना एकमेकांची गरज पडते, आणि ते करार करतात. संकट टळल्यावर उंदीर खाणाऱ्या प्राण्याशी मैत्री पुढे चालू ठेवायला उंदीर नकार देतो. हिरण्य दुसरी वाट धरतो, पण जपून. याच जपण्यात या गोष्टीचा उपयोगी भाग आहे. यापूर्वी भागीदारांना गिळून टाकलेली एखादी मोठी कंपनी कदाचित एखाद्या लहान व्यवसायाला भागीदारीसाठी गळ घालेल. लहान व्यवसाय करार करू शकतो. पण भागीदार आश्वासनांनी नव्हे, तर वागण्याने विश्वासाला पात्र ठरेपर्यंत त्याने बाहेर पडण्याचा स्वतःचा मार्ग मोकळा ठेवावा. आणि मग मैत्री टिकते ती देवाणघेवाणीवर, मांसाच्या बदल्यात सावा. देणे चालू आहे तोवरच प्रेम टिकते, असे ग्रंथ रोखठोक सांगतो. हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि ते थंड, हिशेबी आहे. पण एका बाजूने देणे थांबल्यावर एखादी मैत्री विरत गेलेली ज्याने पाहिली आहे, त्याला त्यातले सत्य दिसलेले असते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “धन गमावलेला उंदीर, भाग १”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “मंथरकाचा दिलासा” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. वैर, विश्वास आणि मैत्री यांवरची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत, आणि उडण्याच्या आठ रीतींची नावेही. या कथेची सुरुवात आधीच्या “किल्ल्यातला मित्र, भाग १” या भागात आहे.