पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
कोल्हा आणि धनुष्य
यमानेच धाडलेला
एका गरीब ब्राह्मणाला वाटत होते, की एका पर्वणीच्या दिवशी आपल्या बायकोने एका ब्राह्मणाला जेवू घालावे. बायको त्याच्यावर कडाडली: अन्न आणायचे कुठून? त्याने दानावरची सुभाषिते ऐकवून उत्तर दिले, आणि त्यांतले शेवटचे हे: अतितृष्णा न कर्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ अति हाव धरू नये, आणि इच्छा पूर्णपणे सोडूनही देऊ नये. जो अति हावेच्या आहारी जातो, त्याच्या डोक्यावर तुरा उगवतो. ते कसे, असे बायकोने विचारले, आणि अति हावेचा शेवट कुठे होतो हे दाखवण्यासाठी त्याने तिला ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी एक पुलिंद, म्हणजे डोंगरी जमातीतला एक शिकारी, राहत होता. एके दिवशी तो शिकारीला निघाला. वाटेत त्याला महान अंजन पर्वताच्या एखाद्या शिखरासारखा दिसणारा एक रानडुक्कर दिसला. शिकाऱ्याने बाण कानापर्यंत ओढला. “हा डुक्कर माझे धनुष्य आणि दोरीवर लावलेला बाण पाहतो आहे,” तो म्हणाला, “आणि तरी घाबरत नाही. याचा रागरंग पाहता, यमानेच याला नक्की माझ्याकडे धाडले आहे.” त्याने धारदार बाण सोडून डुकराला वेधले. डुक्कर चवताळला, आणि चंद्रकोरीसारख्या चमकणाऱ्या सुळ्याच्या टोकाने त्याने शिकाऱ्याचे पोट फाडले. पुलिंद जमिनीवर कोसळला आणि मेला. आणि शिकाऱ्याला मारल्यावर डुक्करही बाणाच्या वेदनेने मेला.
कोल्हा आणि धनुष्य
सावकाश, सावकाश
तेवढ्यात इकडेतिकडे भटकत एक कोल्हा तिथे आला. त्याचाही मृत्यू जवळ आला होता. डुक्कर आणि शिकारी, दोघेही मेलेले पाहून तो खूश झाला. “दैव माझ्या बाजूने आहे,” त्याला वाटले. “स्वप्नातही दिसले नसते असे अन्न समोर आहे. बरोबरच म्हटले आहे: जिवाने आधीच्या जन्मांत बरे-वाईट जे केले, ते काहीही प्रयत्न न करता त्याच्याकडे परत येते. दैवच ते घडवून आणते. “आता मी असे खाईन, की हे मला पुष्कळ दिवस पुरेल. आधी धनुष्याच्या टोकावरचा हा तातीचा वेढा खातो. तो पंजांत धरून सावकाश खाईन. कारण म्हणतात:” शनैः शनैः प्रभोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव प्राज्ञैर्हेलया न कथंचन ॥ स्वतः कमावलेले धन सावकाश, सावकाश उपभोगावे, जसे शहाणे लोक रसायन घेतात तसे; बेफिकिरीने कधीच नाही. असे म्हणून त्याने धनुष्याचे, दोरी बांधलेले टोक तोंडात धरले, आणि ताती कुरतडू लागला. दोरी तुटली. धनुष्याचे टोक त्याच्या तोंडातला टाळा फोडून माथ्यातून तुऱ्यासारखे बाहेर आले. त्या वेदनेने तो मेला. “म्हणून मी म्हणतो,” ब्राह्मण बायकोला म्हणाला, “अति हाव धरू नये.”
कोल्हा आणि धनुष्य
ही गोष्ट काय शिकवते
कोल्हा खादाडपणाने मरत नाही. तो मरतो नियोजनाने. त्याच्यासमोर दोन मुडदे आहेत, आणि ते पुरवून पुरवून खायचे असे तो ठरवतो, म्हणून सगळ्यात फुटकळ तुकड्यापासून सुरुवात करतो: धनुष्यावरची ताती. त्याचे सुभाषित चुकीचे नाही; शहाणे लोक रसायन खरोखरच सावकाश घेतात. पण तो ते आयत्या मिळालेल्या घबाडाला लावतो, आणि ती सावधगिरीच त्याचा जीव घेते. गोष्टीत उपरोध सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत भरलेला आहे. यमाने डुकराला आपल्याकडे धाडले, असे शिकारी म्हणतो. यम तिघांसाठीही आला होता. विषय आहे अर्थ, म्हणजे धन, आणि सुभाषित त्याबद्दल जपून बोलते. ते इच्छेला दोष देत नाही; इच्छा सोडू नये, असे स्पष्ट सांगते. ते सावध करते ते इच्छा इतकी वाढण्याबद्दल, की तिनेच ताबा घ्यावा. एखाद्याला एकदम मोठी रक्कम मिळते, आणि ती कायम टिकावी असे त्याला वाटते. मग घर टिकवायला जे आवश्यक, त्यावरही तो खर्च करत नाही: घरातल्या जुन्या विजेच्या तारा तशाच राहतात, आणि एका रात्री त्या पेट घेतात. पैसे दुप्पट झालेला गुंतवणूकदार आणखीच्या आशेने विकत नाही, आणि भाव घसरून त्याने दिलेल्या किमतीच्याही खाली येतो. दोन्हीकडे लाभ खरा असतो; धोका असतो तो त्याला घट्ट धरून ठेवण्यात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. ब्राह्मण ती आपल्या बायकोला “भलताच फायद्याचा सौदा” या गोष्टीत सांगतो, आणि ती गोष्ट बृहत्स्फिग् तपस्वी “धन गमावलेला उंदीर” या कहाणीत सांगतात.