पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
मागोमाग आलेले कासव
भलताच मित्र येतो
“सापळ्यात अडकलेले हरीण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. चित्रांग हरीण अजून फाशातच होता. याआधी एकदा तो कसा सापडला होता, ते त्याने हिरण्य उंदराला नुकतेच सांगितले होते. तेवढ्यात मंथरक कासव तिथे येऊन पोहोचला. मित्रांवरच्या प्रेमाने त्याचे मन इतके भरून आले होते, की लव्हाळे आणि गवत तुडवत वाट काढत तो त्यांच्या मागोमाग निघाला होता. त्याला पाहून बाकीच्यांची चिंता आणखीच वाढली. हिरण्य त्याला म्हणाला, “मित्रा, तू तुझा किल्ला सोडून इथे आलास, ते चुकीचे केलेस. शिकाऱ्यापासून तू स्वतःला वाचवू शकत नाहीस, आणि तो आम्हाला गाठू शकत नाही. फास कापला गेला आणि शिकारी जवळ आला, की चित्रांग पळून दिसेनासा होईल. लघुपतनक उडून झाडावर बसेल. मी लहान आहे; मी एखाद्या फटीत शिरेन. पण तू? तो हाताच्या अंतरावर आला, की तू काय करशील?” “असे म्हणू नकोस,” मंथरक म्हणाला. “मित्रांची भेट हे सर्वांत श्रेष्ठ औषध. ते नसते, तर प्रिय माणसांचा वियोग किंवा धनाचा नाश कोणाला सहन झाला असता? जिवाभावाच्या मित्राला, चांगल्या पत्नीला, किंवा दुःख जाणणाऱ्या धन्याला आपले दुःख सांगता आले, की मनाला विसावा मिळतो. अखंड प्रेम करणाऱ्या गुणी माणसापासून ताटातूट झाली, की डोळे त्याला शोधत राहतात, आणि मन भरकटते. म्हणूनच: वरं प्राणपरित्यागो न वियोगो भवादृशैः । प्राणा जन्मान्तरे भूयो न भवन्ति भवद्विधाः ॥ तुमच्यासारख्या मित्रांपासून ताटातूट होण्यापेक्षा प्राण गेलेले बरे. प्राण पुढच्या जन्मी पुन्हा मिळतात; तुमच्यासारखे मित्र मिळत नाहीत.”
मागोमाग आलेले कासव
शिकाऱ्याचे समाधान
त्याच क्षणी हातात धनुष्य घेतलेला शिकारी तिथे आला. त्याच्या डोळ्यांदेखत हिरण्याने फास कापला, आणि तो म्हणाला होता त्याच फटीत शिरला. लघुपतनक उडून आकाशात दिसेनासा झाला, आणि चित्रांग वेगाने पळून गेला. हरणाचा फास कापलेला पाहून शिकारी थक्क झाला. “हरणे कधी फास कापत नाहीत,” तो म्हणाला. “दैवानेच या हरणाला ते करू दिले असणार.” मग जिथे कासव असण्याची कोणी अपेक्षाच करणार नाही, अशा जमिनीवर त्याला एक कासव दिसले, आणि त्याने मन स्थिर केले. “दैवाने हरणाला फास कापून पळू दिले असेल, तरी हे कासव तर माझ्या हाती आहे. म्हणतातच, जे माणसाला दिलेले नसते, ते त्याच्याकडे येत नाही, मग तो आकाशात उडो, जमिनीवर चालो, की सारी पृथ्वी पालथी घालो.” असा विचार करून त्याने सुरीने थोडे गवत कापले, आणि ते पिळून त्याची मजबूत दोरी वळली. कासवाचे पाय एकत्र करून त्याने ते घट्ट बांधले, त्या दोरीने त्याला धनुष्याच्या टोकाला लटकवले, आणि आल्या वाटेने तो घराकडे निघाला. शिकारी मित्राला असा घेऊन चाललेला पाहून हिरण्य शोकाकुल झाला. “हाय! एका दुःखसागराचा पलीकडचा किनारा अजून गाठला नाही, तोच दुसरा येऊन ठेपला. जिथे कमकुवत जागा असते, तिथे संकटांची मालिकाच लागते.
मागोमाग आलेले कासव
दोन अक्षरे
“दैव मला उसंत न देता असे का मारते? आधी माझे धन गेले. मग मी गरीब झालो, म्हणून माझ्याच माणसांनी मला तुच्छ लेखले. त्याला कंटाळून मी देश सोडला. आणि आता दैवाने माझा मित्र हिरावून नेला. गेलेल्या पैशाचे मला खरे दुःख नाही; नशीब फिरले की पैसा पुन्हा येतो. मला जाळते ते हे: माणसाचा पैशाचा आधार गेला, की सज्जनांची मैत्रीसुद्धा सैल पडते. मित्र गेला, आणि मी मेल्यातच जमा झालो. आता माझे आप्त माझे कोण लागतात? म्हणतातच: शोकारतिभयत्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नम् इदं सृष्टं मित्रम् इत्य् अक्षरद्वयम् ॥ दुःख, अस्वस्थता आणि भीती यांतून वाचवणारा आसरा, प्रेमाचे आणि विश्वासाचे पात्र: ‘मि-त्र’ या दोन अक्षरांचे हे रत्न कोणी घडवले?” हिरण्य असा विलाप करत असतानाच चित्रांग आणि लघुपतनक रडत रडत परत आले, आणि त्याला येऊन मिळाले. मग हिरण्य त्यांना म्हणाला, “मंथरक अजून नजरेच्या टप्प्यात आहे, तोवर त्याला सोडवण्याचा एक मार्ग आहे. चित्रांगा, शिकाऱ्याच्या नकळत त्याच्या पुढे जा. पाण्याजवळ कुठेतरी जमिनीवर पडून राहा, आणि मेल्याचे सोंग कर. लघुपतनका, तू चित्रांगाच्या शिंगांच्या पिंजऱ्यात पाय पसरून बस, आणि त्याचे डोळे टोचून काढत असल्याचा आव आण. तो दुष्ट शिकारी लोभी असणार. ‘मेलेले हरीण!’ असे त्याला वाटेल, आणि ते मिळवायला तो कासवाला जमिनीवर टाकून तिकडे जाईल. त्याची पाठ वळली, की मी क्षणात मंथरकाला सोडवीन, म्हणजे तो जवळच्या पाण्यात, त्याच्या किल्ल्यात, पोहोचू शकेल. मी स्वतः लव्हाळ्याच्या एखाद्या झुडपात शिरेन. आणि तो दुष्ट पुन्हा जवळ येईल, तेव्हा तुम्ही दोघे निसटून जाण्याच्या तयारीत राहा.”
मागोमाग आलेले कासव
जादूचा खेळ
त्यांनी तो म्हणाला तसेच केले. शिकाऱ्याला काठाजवळ एक हरीण पडलेले दिसले, जवळजवळ मेलेले, आणि एक कावळा त्याला टोचत होता. आनंदाने त्याने कासवाला जमिनीवर टाकले, आणि तो सोटा घ्यायला धावला. त्याच्या पावलांचा आवाज ऐकून चित्रांगाने ओळखले, की तो जवळ आला आहे. सगळा वेग एकवटून तो रानाच्या दाटीत घुसला. लघुपतनक उडून झाडावर बसला. हिरण्याने दोरी कापताच मंथरक सरोवरात शिरला, आणि हिरण्याने लव्हाळ्याच्या एका झुडपात आसरा घेतला. शिकाऱ्याला हे सगळे एखाद्या जादूच्या खेळासारखे वाटले. “हे काय?” तो म्हणाला. त्याच्या आशा धुळीला मिळाल्या होत्या. जिथे कासव टाकले होते, तिथे तो परत गेला. तिथे त्याला ती दोरी दिसली. तिचे शंभर तुकडे झाले होते, आणि एकही तुकडा बोटभरापेक्षा मोठा नव्हता. कासव एखाद्या योग्यासारखे गुप्त झाले होते. मग त्याला स्वतःच्याच जिवाची भीती वाटू लागली. हादरून, चारी दिशांना पाहत, तो जमेल तितक्या घाईने घराकडे निघाला. ते चौघे मित्र सुखरूप पुन्हा एकत्र आले. जणू पुनर्जन्म झाला, असे त्यांना वाटत होते. पुढे ते एकमेकांवर प्रेम करत आनंदात राहिले. प्राण्यांमध्येही जगाने वाखाणावी अशी मैत्री असू शकते, तर समजूतदार माणसांमध्ये ती असली तर नवल ते काय, असे ग्रंथ म्हणतो. असे हे पंचतंत्राचे मित्रसंप्राप्ती नावाचे दुसरे तंत्र संपते. त्याचा शेवट त्याच्याच पहिल्या श्लोकाने होतो: हाताशी साधने नाहीत, पदरी पैसा नाही, पण बुद्धिमान आहेत, बहुश्रुत आहेत. असे लोक कावळा, उंदीर, हरीण आणि कासव यांच्यासारखी आपली कामे झटपट साधतात.
मागोमाग आलेले कासव
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि शेवटचा प्रसंग हिरण्याच्या प्रश्नाभोवती फिरतो. तो प्रश्न रास्तच आहे. फासापाशी मंथरकाचा काहीच उपयोग नव्हता. त्याला कापता येत नव्हते, उडता येत नव्हते, पळता येत नव्हते; आणि येऊन त्याने एका कैद्याचे दोन कैदी केले. त्याचे उत्तर म्हणजे योजना नव्हे, भावना आहे: प्राण पुन्हा मिळतात, मित्र मिळत नाही. व्यवहाराच्या मुद्द्यावर ग्रंथ त्याला चुकू देतो, आणि तरीही त्याला मित्रांमध्ये ठेवतो. शिकारी त्याला पकडतो, आणि बाकीचे स्वतःला धोक्यात घालून त्याला परत मिळवतात. ‘मित्र’ या दोन अक्षरांवरचा श्लोक एका अशा उंदराच्या तोंडी आहे, ज्याने पैशाबरोबर मित्र दूर जाताना पाहून मित्रांची किंमत ओळखली आहे. दुसरा विषय आहे बुद्धी, म्हणजे बळाविरुद्ध चातुर्य. प्रत्येक जण जसा आहे, तसाच तो योजनेत कामी येतो. हरीण धावू शकते, म्हणून ते आमिष बनते. कावळा मेलेली जनावरे टोचतो, म्हणून त्याच्या टोचण्याने आमिष खरे वाटते. उंदीर कुरतडतो. कासवाला फक्त पाणी गाठायचे असते. आणि बाकीचे काम शिकाऱ्याचा लोभच करतो: हातातली शिकार टाकून तो, उघड्यावर पडलेल्या वाटणाऱ्या मोठ्या शिकारीमागे धावतो.
मागोमाग आलेले कासव
दुबळ्यांच्या आघाड्या
पहिले तंत्र एका सल्लागाराच्या कानभरणीने उद्ध्वस्त झालेल्या एका भक्कम मैत्रीने संपले. दुसरे तंत्र संपते ते अशा चार जीवांनी, ज्यांच्याकडे ना बळ, ना पैसा, ना आपसात काही साम्य. तरीही ते शहाणपणाच्या आणि विश्वासाच्या जोरावर एका शिकाऱ्याला हरवतात. या तंत्राच्या पहिल्या श्लोकाने हेच वचन दिले होते. एखादी सोसायटी घ्या, जिचा बिल्डर बांधकाम पूर्ण करत नाही. निवृत्त हिशेबनीस प्रत्येक कागद वाचतात, गाडी असलेला तरुण धावपळीची कामे करतो, आणि तळमजल्यावरच्या विधवा बाईंना प्रत्येक कुटुंबाची माहिती असते. त्यांच्यातले कोणीही एकट्याने बिल्डरशी सामना करू शकले नसते. घरातल्या एखाद्या आणीबाणीत, ज्याला गाडी चालवता येत नाही, पैसे भरता येत नाहीत, डॉक्टरांशी वाद घालता येत नाही, असा चुलतभाऊसुद्धा रुग्णालयात येतोच. कधी कधी त्याची अडचणही होते. ग्रंथ ते नाकारत नाही; आणि तरीही दुसरे तंत्र संपते ते मंथरक सरोवरात सुखरूप पोहोचल्यावरच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हिरण्याचे काही विलाप-श्लोक इथे आशयाने दिले आहेत, आणि बहुतेक गाळले आहेत.