पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
मंथरकाचा दिलासा
कुठेही घर
“किल्ल्यातला मित्र, भाग २” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. हिरण्य उंदराने आपली गोष्ट संपवली होती. त्याचा ठेवा गेला होता, अनुयायी गेले होते, घरही गेले होते. आपला मित्र लघुपतनक कावळा याच्या पाठीवर बसून तो या सरोवरापाशी आला होता. आता मंथरक कासव त्याची समजूत घालू लागला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “स्वतःचा देश सोडावा लागला, म्हणून खचू नकोस. हे सगळे तुला आधीच ठाऊक आहे; मग त्याने गोंधळतोस कशाला? माणसे सगळी शास्त्रे शिकतात, आणि तरीही मूर्ख राहतात. जो प्रत्यक्ष करून दाखवतो, तोच खरा विद्वान. “धैर्य आणि हिंमत असलेल्या माणसाला कोणता देश आपला आणि कोणता परका? तो ज्या देशात जाऊन राहतो, तो त्याचाच होतो, स्वतःच्या बाहुबळाने जिंकलेला. सिंह वनात शिरतो, तेव्हा दात, नखे आणि शेपूट एवढीच त्याची शस्त्रे असतात. त्याच वनात तो हत्ती मारतो, आणि त्यांच्या रक्ताने त्याच्यावर अवलंबून असलेल्यांची तहान भागवतो. “म्हणून माणसाने नेहमी झटत राहिलेच पाहिजे. संपत्ती आणि सुख दुसरीकडे जाणार तरी कुठे? बेडूक डबक्याकडे येतात, पक्षी भरलेल्या सरोवराकडे येतात, तसे मित्र आणि पैसा उद्योगी माणसाकडे आपोआप येतात. जो चपळ आहे, शूर आहे आणि मैत्रीला पक्का आहे, त्याच्याकडे लक्ष्मी स्वतःच राहायला घर शोधत येते.”
मंथरकाचा दिलासा
भित्र्यांची म्हण
“दात, केस, नखे आणि माणसे आपल्या जागेवरून ढळली, की शोभा गमावतात, ही जुनी म्हण मनातही आणू नकोस. तो भित्र्यांचा नियम आहे, घर न सोडणाऱ्यांसाठी बनवलेला. समर्थ माणसाला स्वदेश आणि परदेश सारखेच. शूर माणूस, विद्वान आणि सुंदर स्त्री जिथे जातात, तिथे घर करतात. “आज तुझ्याकडे पैसा नाही. तरी तुझी अक्कल आणि तुझा उत्साह पाहता तू सामान्य नाहीस. हिंमतवान माणूस पैशाशिवायही मोठ्या मानाला चढतो. कंजूष पैसा कवटाळून बसला, तरी लोकांच्या तिरस्काराला पात्र होतो. कुत्र्याच्या गळ्यात सोन्याचा पट्टा घातला, तरी त्याला सिंहाचे तेज येत नाही; ते तेज सिंहाच्या स्वभावातूनच येते. नात्युच्चं मेरुशिखरं नातिनीचं रसातलम् । व्यवसायद्वितीयानां नात्यपारो महोदधिः ॥ ज्यांच्या सोबतीला निर्धार आहे, त्यांना मेरूचे शिखर फार उंच नाही. पाताळ फार खोल नाही, आणि महासागर पार करता न येण्याइतका अफाट नाही.
मंथरकाचा दिलासा
हातातला चेंडू
“श्रीमंत असलास, तर गर्व कशाला? पैसा गेला, तर निराशा कशाला? हाताने मारलेल्या चेंडूसारखा माणूस वर जातो आणि खाली येतो. तारुण्य आणि संपत्ती पाण्यावरच्या बुडबुड्यांसारखी अस्थिर असतात; त्यांचा उपभोग थोडा काळच घेता येतो. “म्हणून शहाणा माणूस हाती आलेला पैसा टिकणार नाही, हे जाणतो, आणि तो देऊन, भोगून त्याचे सार्थक करतो. शंभर कष्टांनी कमावलेल्या, प्राणांहून प्रिय मानलेल्या धनाचा एकच योग्य शेवट आहे, तो म्हणजे दान; बाकी प्रत्येक शेवट म्हणजे अनर्थ. जो देतही नाही आणि भोगतही नाही, तो त्या पैशाचा मालक नसतो. घरातल्या मुलीसारखा तो पैसा घरात राहतो, पण दुसऱ्याच कुणासाठी. मधमाश्या जिवापाड कष्टाने मध गोळा करतात, आणि तो पितात दुसरेच. “तेव्हा सगळ्या बाबतीत ठरवते ते दैवच. रणांगणात, घरात, आगीत, डोंगराच्या गुहेत वा समुद्रात, कुठेही असो, नियम एकच. जे व्हायचे नसते ते होत नाही, आणि जे व्हायचे असते ते नष्ट होत नाही.”
मंथरकाचा दिलासा
पुरेसे किती
“आणि तू निरोगी आहेस, समाधानी आहेस. याहून मोठा लाभ नाही. सप्तद्वीपाधिपस्यापि तृष्णा यस्य विसर्पिणी । दरिद्रः स तु विज्ञेयः संतुष्टः परमेश्वरः ॥ सात द्वीपांचा स्वामी असला, तरी ज्याची हाव पसरतच जाते, तो दरिद्रीच समजावा. जो समाधानी आहे, तोच सर्वांत मोठा स्वामी. “पैसा गेला, आता जगायचे कसे, असा विचार करू नकोस. पैसा नष्ट होतो; माणसाचे स्वतःचे बळ टिकते. थोर माणूस चेंडूसारखा पडतो, आणि पुन्हा उसळी घेतो. भित्रा मातीच्या ढेकळासारखा पडतो, आणि पडूनच राहतो. “फार काय सांगू? मुद्दा एवढाच. काही माणसे पैसा भोगायला जन्मलेली असतात, आणि काही फक्त त्याची राखण करायला. सोमिलक नावाच्या मूर्ख विणकराचे असेच झाले. त्याने मोठी कमाई केली, पण एकदा त्या मोठ्या अरण्यात पोहोचल्यावर ती त्याला कधीच भोगता आली नाही.” “ते कसे?” हिरण्याने विचारले. तेव्हा मंथरकाने त्याला सोमिलकाची गोष्ट सांगितली; ती पुढे आहे.
मंथरकाचा दिलासा
ही गोष्ट काय शिकवते
मंथरकाचा दिलासा म्हणजे म्हणींची एक माळ आहे, आणि त्या सगळ्या एकमेकींशी जुळत नाहीत. एका दमात सांगितले जाते, प्रयत्न हेच सर्वस्व, आणि झटणाऱ्याकडे लक्ष्मी धावत येते. पुढच्याच दमात सगळे दैवच ठरवते, आणि काही माणसे फक्त दुसऱ्यांसाठी पैसा राखायला जन्मलेली असतात. ग्रंथ या दोन्ही गोष्टी पापणीही न हलवता शेजारी ठेवतो. खरा दिलासाही तेच करतो: ज्या मित्राने नुकतेच सगळे गमावले आहे, त्याला दोन्ही ऐकण्याची गरज असते. प्रयत्नाने पुन्हा उभे राहता येईल, हे त्याला ऐकायचे असते; आणि जे गेले, ते कधीच पूर्णपणे त्याचे नव्हते, हेही. इथले विषय दोन: दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न; आणि अर्थ, म्हणजे धन. दोन ओळी लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. कंजूष पैसा कवटाळूनही तुच्छ ठरतो, आणि हिंमतवान पैशाशिवायही मान मिळवतो. आणि पैशाचा एकच चांगला शेवट आहे, दान; जो पैसा नुसता ठेवलेला असतो, तो कोणीतरी दुसराच उडवतो. अपयशानंतर फक्त अंगच्या कौशल्यावर नव्या शहरात जाऊन राहणारा माणूस म्हणजे कासवाच्या बोलण्यातला सिंह. आणि आयुष्यभर बचत करूनही एक रुपया न उपभोगणारे आईवडील, ज्यांच्या पैशावरून पुढे मुले भांडतात, ते म्हणजे मधमाश्या. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “धन न टिकणारा विणकर, भाग १”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “सरोवराकाठी आलेले हरीण” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. प्रयत्न, लक्ष्मी आणि दैव यांवरचे मंथरकाचे अनेक श्लोक इथे फक्त आशयाने दिले आहेत, किंवा गाळले आहेत.