पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे
मांसाचे दोन गोळे
सोमिलक विणकराने दोनदा मोठी कमाई केली होती, आणि दोनदा ती गमावली होती. आता तो फासापाशी, तो पैसा नेणाऱ्या आकृतीसमोर उभा होता. पैसा भोगता आला नाही तरी चालेल, पण तो मला हवाच, असे तो म्हणाला: श्रीमंत माणसाच्या पुढेमागे लोक तरीही करतात. ते कसे, हे दाखवायला त्याने त्या आकृतीला ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी प्रलंबवृषण नावाचा एक मोकाट बैल राहत होता. त्याच्या नावाचा अर्थच “लोंबणाऱ्या वृषणांचा”. माज अनावर झाल्याने तो कळप सोडून निघून गेला होता. शिंगांनी नदीचे काठ उकरत आणि पाचूसारख्या टोकांचे गवत मनसोक्त चरत तो फिरत असे. आता तो पुरता वनचर झाला होता. त्याच वनात प्रलोभिक नावाचा एक कोल्हा राहत होता. एके दिवशी तो आपल्या बायकोबरोबर नदीच्या वाळवंटात निवांत बसला होता. तेवढ्यात तो बैल नेमका त्याच वाळवंटात पाणी प्यायला उतरला. त्याचे लोंबणारे वृषण पाहून कोल्हीण नवऱ्याला म्हणाली, “धनी, त्या बैलाचे ते लोंबणारे मांसाचे दोन गोळे बघा. ते आता पडतील, फार तर काही तासांत. हे ओळखून तुम्ही त्याच्या मागे जायला हवे.”
पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे
पक्के आणि अनिश्चित
“अगं,” कोल्हा म्हणाला, “ते कधी पडतील की नाही, हे कोणालाच ठाऊक नाही. मला उगाच का राबवतेस? मी इथेच तुझ्याबरोबर राहतो, आणि पाणी प्यायला येणारे उंदीर खातो; ही त्यांची वाटच आहे. मी त्याच्या मागे गेलो, तर दुसरा एखादा कोल्हा येऊन ही जागा बळकावेल. ते करणे बरोबर नाही. म्हणतातच: यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवाणि निषेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टम् एव च ॥ जो हातचे पक्के सोडून अनिश्चिताच्या मागे लागतो, त्याचे पक्के नष्ट होते, आणि अनिश्चित तर आधीच गेल्यात जमा असते. “तुम्ही भित्रे आहात,” ती म्हणाली, “जे मिळेल त्यात समाधान मानणारे. प्रत्येकाने प्रयत्न चालू ठेवलाच पाहिजे, आणि पुरुषाने तर विशेषच. दैव ठरवील, असे समजून तो सोडू नका. आणि ‘पडतील किंवा पडणारही नाहीत’ म्हणता, तेही चुकीचे. जे निश्चय करतात, तेच मानाला पात्र असतात. शिवाय उंदराच्या मांसाचा मला अगदी वीट आला आहे, आणि ते दोन गोळे तर उघडउघड पडायला आलेले दिसतात. तुम्हाला हे करावेच लागेल, विषय संपला.”
पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे
पंधरा वर्षे
हे ऐकून, उंदीर आपणहून जिथे येत, ती जागा सोडून कोल्हा प्रलंबवृषणाच्या मागे निघाला. यावर एक खरे वचन आहे. स्त्रीच्या शब्दांचा अंकुश त्याला हाकू लागेपर्यंतच पुरुष स्वतःचा धनी असतो. मग जे करू नये, तेच त्याला करण्यासारखे वाटते, आणि जे खाऊ नये, तेच अन्न वाटते. कोल्हा आणि त्याची बायको खूप काळ बैलाच्या मागे मागे भटकत राहिले. गोळे पडले नाहीत. शेवटी पंधराव्या वर्षी कोल्ह्याचा धीर सुटला, आणि तो बायकोला म्हणाला: शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा । निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ ढिले, तरीही पक्के बांधलेले; पडणारे, तरीही न पडणारे: प्रिये, दहा आणि पाच वर्षे मी त्यांच्याकडे पाहत राहिलो. “पुढेही ते पडणार नाहीत,” तो म्हणाला. “चल, आपण पुन्हा त्याच उंदरांच्या वाटेवर जाऊ.” “म्हणून मी म्हणतो: ढिले, तरीही पक्के बांधलेले,” सोमिलकाने गोष्ट संपवली. “तेव्हा ज्याच्याकडे पैसा आहे, असा प्रत्येक माणूस इतरांना हवाहवासा वाटतो. मला भरपूर पैसा द्या.”
पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे
ही गोष्ट काय शिकवते
सोमिलक ही गोष्ट एक मुद्दा जिंकायला सांगतो, आणि तो मुद्दा कोरडा, निर्मम आहे. विषय आहे अर्थ, म्हणजे धन, आणि ग्रंथ तो स्पष्टच सांगतो: श्रीमंत माणसाने कुणाला काहीही दिले नाही, तरी त्याच्या मागे लोक येतात. बैल कोल्ह्यासाठी काहीच करत नाही, कसले वचनही देत नाही. तरीही त्याच्या अंगावरून काहीतरी गळून पडेल, या आशेवर एका आयुष्यातली पंधरा वर्षे जातात. पैशाने हेच मिळते, हे सोमिलकाने ओळखले आहे, आणि म्हणून त्याला पैसा हवा आहे, कधीच खर्च करता येणार नसला तरी. कोल्हा होण्यापेक्षा त्याला बैल होणे पसंत आहे. घर सोडताना सोमिलक जसा बोलला होता, तशीच कोल्ह्याची बायको बोलते: प्रयत्नानेच यश मिळते, आणि दैव ही सबब नव्हे. ही वचने चांगली आहेत. पण ती त्यांचा उपयोग अशा आशेसाठी करते, जिच्यामागे काहीच नाही. पक्के आणि अनिश्चित यांचा मुद्दा मांडणाऱ्या तिच्या नवऱ्याचा युक्तिवाद अधिक बरोबर होता, आणि त्याने तो सोडून दिला. असे का झाले, याचे ग्रंथाचे उत्तर स्त्रियांच्या शब्दांवरच्या त्या वचनात आहे. ते दोष बायकोवर टाकते; वाचकाने ते या गोष्टीचा धडा म्हणून घ्यायची गरज नाही.
पंधरा वर्षे बैलाच्या मागे
पडण्याची वाट
हा कोल्हा सहज ओळखता येतो. एखादा पुतण्या आपली उमेदीची वर्षे एका श्रीमंत, निपुत्रिक काकाच्या अवतीभवती घालवतो; काहीतरी आपल्या वाट्याला येणारच, अशी त्याला खात्री असते. काका दीर्घायुषी ठरतो, आणि सगळे भलत्याच कुणाला देऊन जातो. काका त्याचे काहीही देणे लागत नाही, त्याने कसलेही वचन दिलेले नसते. त्याच्याकडे फक्त भरपूर असते, आणि लोकांनी त्याच्या मागे फिरत राहायला तेवढे पुरते. कोल्ह्याची एकच चाल शहाणपणाची ठरते, ती शेवटची. पंधराव्या वर्षी तो कबूल करतो, की जे पंधरा वर्षांत पडले नाही, ते आता पडणार नाही, आणि तो उंदरांकडे परत जातो. बहुतेकांना वाट पाहण्यापेक्षा हेच जड जाते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. सोमिलक विणकर ती “धन न टिकणारा विणकर, भाग १” या भागात सांगतो. प्रयत्नावरचे कोल्हिणीचे काही श्लोक इथे फक्त आशयाने दिले आहेत.