पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
सापळ्यात अडकलेले हरीण
सरोवराकाठचे चार मित्र
“सरोवराकाठी आलेले हरीण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. उंदरांनी हत्तींना सोडवल्याची गोष्ट चित्रांग हरणाने संपवली. मंथरक कासवाने ती पूर्ण ऐकून घेतली, आणि लगेच उत्तर दिले. “ठीक आहे, मित्रा. काही भीती बाळगू नकोस. हे तुझे स्वतःचे घर आहे. काळज्या बाजूला ठेव, आणि इथे तुला हवे तसे राहा.” अशा रीतीने ते चौघे एकत्र राहू लागले: कासव, हिरण्य उंदीर, लघुपतनक कावळा आणि हरीण. प्रत्येक जण आपल्या सोयीच्या वेळी खाई, फिरे. दुपारी ते विशाल सरोवराकाठी, झाडांच्या दाट सावलीत भेटत. धर्मावरच्या, अर्थावरच्या आणि इतरही अनेक विषयांवरच्या शास्त्रांची चर्चा करत ते मैत्रीत वेळ घालवत. ते स्वाभाविकच आहे. श्लोकच आहे: काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन हि मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ शहाण्यांचा वेळ काव्याच्या आणि शास्त्रांच्या आनंदात जातो; मूर्खांचा व्यसनात, झोपेत किंवा भांडणात. मग एके दिवशी, नेहमीच्या भेटीच्या वेळी, चित्रांग आला नाही. बाकीच्यांनी त्याला शोधले, पण तो कुठे दिसेना. नेमक्या त्याच क्षणी त्यांना एक अपशकुन दिसला, आणि त्यांच्या मनात धडकी भरली. चित्रांगावर काहीतरी संकट आले आहे, असा त्यांनी त्या अपशकुनाचा अर्थ लावला, आणि त्यांचा जीव थाऱ्यावर राहीना.
सापळ्यात अडकलेले हरीण
कावळा शोधायला निघतो
मंथरक आणि हिरण्य कावळ्याकडे वळले. “मित्रा,” ते म्हणाले, “आपल्या लाडक्या मित्राला शोधायला आम्ही दोघे फार हळू चालतो. तुलाच त्याला शोधून काय झाले ते पाहावे लागेल. त्याला सिंहाने खाल्ले का? तो वणव्यात सापडला का? की शिकाऱ्यांच्या हाती लागला?” मित्र नुसता बागेत फिरायला गेला तरी त्याची काळजी वाटते, ते म्हणाले. मग तो संकटांनी भरलेल्या रानात असेल, तर विचारायलाच नको. “तेव्हा जा, अवश्य जा. चित्रांगाचे नेमके काय झाले आहे ते पाहा, आणि लवकर परत ये.” लघुपतनक फार दूर गेला नव्हता, तोच त्याला एका तळ्याकाठी चित्रांग दिसला. चित्रांग एका मजबूत फाशात अडकला होता. खैराच्या लाकडाच्या खुंट्यांनी तो फास घट्ट रोवलेला होता. कावळा व्याकूळ होऊन म्हणाला, “मित्रा, तुझी ही अवस्था कशी झाली?” “आता वेळ दवडून चालणार नाही,” चित्रांग म्हणाला. “माझे ऐक. प्राण जायची वेळ येते, तेव्हा मित्र दिसला की दोघांनाही दिलासा मिळतो, जगणाऱ्यालाही आणि मरणाऱ्यालाही. तेव्हा मित्रांमध्ये होते तसे, आपल्या गप्पांत मी कधी रागाने बोललो असेन, तर मला क्षमा कर. आणि हिरण्याला आणि मंथरकाला माझा हा निरोप दे. नकळत किंवा जाणूनबुजून मी तुम्हाला कधी कठोर शब्द बोललो असेन, तर तुम्ही दोघांनी प्रेमळ मनाने मला क्षमा करा.” “आमच्यासारखे मित्र असताना भीती कसली?” लघुपतनक म्हणाला. “फास कापायला मी हिरण्याला घेऊन येतो, आणि लगेच येतो.” अस्वस्थ मनाने तो मंथरक आणि हिरण्य यांच्याकडे परत गेला, आणि चित्रांग कसा अडकला आहे ते त्याने त्यांना सांगितले. मग हिरण्याला चोचीत धरून तो उडत हरणाकडे परत आला. मित्राला त्या अवस्थेत पाहून हिरण्य खिन्न होऊन म्हणाला, “तू नेहमी सावध असतोस, पुढे काय येणार ते तुला दिसते. मग या सापळ्यात कसा सापडलास?”
सापळ्यात अडकलेले हरीण
दैव बलवान
“विचारून काय उपयोग, मित्रा?” चित्रांग म्हणाला. “दैव बलवान आहे. म्हणतातच: किं शक्यं सुमतिमतापि तत्र कर्तुं यत्रासौ व्यसनमहोदधिः कृतान्तः । रात्रौ वा दिनसमये ऽथवा समग्रे यो ऽदृश्यः प्रहरति तेन को विरोधः ॥ जिथे संकटांचा महासागर असलेला मृत्यू आपले काम करत असतो, तिथे चांगल्या बुद्धीचा माणूसही काय करू शकणार? तो न दिसता घाव घालतो, रात्री, दिवसा, कोणत्याही घटकेला. त्याच्याशी कोण लढणार? “दैव आपल्याशी कसे खेळते, ते तुला ठाऊक आहेच, मित्रा. तेव्हा लवकर कर. तो क्रूर शिकारी येण्याआधी फास कापून टाक.” “मी तुझ्याजवळ असताना भीती बाळगू नकोस,” हिरण्य म्हणाला. “पण माझ्या मनाला मोठी रुखरुख लागली आहे. काय घडले ते सांगून ती तूच दूर कर. तुझ्याकडे विवेकाची दृष्टी आहे. मग तू या फाशात कसा अडकलास?” “ऐकायचेच असेल, तर ऐक,” चित्रांग म्हणाला. “मी याआधीही एकदा असाच सापडलो होतो, आणि त्याचे सगळे हाल भोगले होते. तरीही दैवाने मला दुसऱ्यांदा पकडले.” “आधी तू कसा सापडलास, ते सांग,” हिरण्य म्हणाला. “मला सगळे ऐकायचे आहे.” तेव्हा चित्रांगाने त्याला आपल्या पहिल्या कैदेची गोष्ट सांगितली; ती पुढे आहे.
सापळ्यात अडकलेले हरीण
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि इथे नव्या मैत्रीची पहिली परीक्षा होते. आपण सगळे सारखेच आहोत, असा आव कोणीच आणत नाही. कासव आणि उंदीर शोध घेऊ शकत नाहीत. ते तसे स्पष्ट सांगतात, आणि ज्याला उडता येते त्याला पाठवतात. हरवलेला मित्र सापडेपर्यंत तो संकटात आहे, असेच धरून चालायचे. तीन शेजारी रोज संध्याकाळी एकत्र फिरायला जातात, आणि एके दिवशी त्यांतला एक येत नाही. तेव्हा ज्याच्याकडे गाडी आहे, तो त्याच्या घरी जाऊन येतो. खात्री करायला कोणी सकाळपर्यंत थांबत नाही. आता आपण मरणार, असे वाटत असताना चित्रांग आधी सुटकेची याचना करत नाही. तो क्षमा मागतो, गप्पांमध्ये रागाने बोललेल्या शब्दांसाठी. रात्री रुग्णालयात नेलेला माणूसही अनेकदा हेच सांगतो: माझ्या भावाला सांग, लग्नात मी जे बोललो त्याबद्दल मला वाईट वाटते. मित्र भांडतात; मैत्री असते ती पुन्हा सांधण्यात. दुसरा विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न. चित्रांगाचा श्लोक म्हणजे ग्रंथाचे मत: बेसावध जसे सापडतात, तसेच सावधही सापडतात, कारण घाव घालणारा दिसत नाही. तीस वर्षे एकही अपघात न करता गाडी चालवणाऱ्या माणसाला एका चौकात ब्रेक निकामी झालेला ट्रक धडक देतो. इतकी काळजी घेऊनही तो वाचला नाही. यानंतर महत्त्वाचे ठरते ते हे: रुग्णालयातून फोन आल्यावर कोण धावून येते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “बोलणारे हरणाचे पाडस”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “मागोमाग आलेले कासव” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मैत्री आणि दैव यांवरचे काही श्लोक इथे फक्त आशयाने दिले आहेत.