पंचतंत्र · मित्रसंप्राप्ती
सरोवराकाठी आलेले हरीण
कासवाचा शेवटचा शब्द
“मंथरकाचा दिलासा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. सोमिलक विणकराची गोष्ट संपवून मंथरक कासव पुन्हा आपल्या मित्राकडे, हिरण्य उंदराकडे वळला. हिरण्याचे सगळे धन गेले होते. “तेव्हा, हिरण्या,” तो म्हणाला, “हे कळल्यावर आता पैशाची चिंता करू नकोस. माणसाला जे मिळायचे असते, ते दैवाच्या जोरावर त्याच्याकडे येतेच, तो काहीच न करता अंथरुणात पडून राहिला तरी. जे व्हायचे नसते, ते प्राण्यांनी कितीही धडपड केली तरी होत नाही; आणि जे व्हायचे असते, ते नष्ट होत नाही. मग ही सगळी चिंता आणि हे उदास बसणे कशाला? “एका जुन्या श्लोकात हे नेमके सांगितले आहे. एक साप एका टोपलीत कोंबलेला होता. भुकेने तो गळून गेला होता, त्याची आशा संपली होती. रात्री एका उंदराने टोपली कुरतडून भोक पाडले, आणि उंदीर थेट सापाच्या तोंडात पडला. सापाला जेवणही मिळाले आणि सुटकेचा मार्गही, एकाच वेळी. उंदराने पाडलेल्या भोकातूनच तो बाहेर पडला. श्लोकाचा शेवट असा: निर्धास्त राहा; माणसांचा उदय असो की अस्त, ठरवते ते दैवच. “म्हणून समाधानी राहा. ज्यांचे मन शांत आहे, जे समाधानाच्या अमृताने तृप्त आहेत, त्यांना केवढे सुख असते! पैशाच्या हावेपायी इकडे तिकडे धावणाऱ्यांना ते कुठून मिळणार? क्षमेसारखे तप नाही, समाधानासारखे सुख नाही, मैत्रीसारखे दान नाही, आणि दयेसारखा धर्म नाही. “पण फार बोलून काय करायचे? हे तुझे स्वतःचे घर आहे. चिंता बाजूला ठेव, आणि माझ्याशी मैत्री ठेवून इथेच दिवस काढ.”
सरोवराकाठी आलेले हरीण
हत्तीसाठी हत्तीच
लघुपतनक कावळा हे सगळे ऐकत होता. अनेक शास्त्रांतून आलेला तो सल्ला ऐकून त्याचा चेहरा उजळला. “मंथरका,” तो म्हणाला, “तू सज्जन आहेस, आणि तुझ्या चांगुलपणाचा मित्राला आधार वाटतो. हिरण्याची अशी समजूत घालून तू माझ्या मनाला सर्वांत मोठे समाधान दिले आहेस. जे प्रेम देतात आणि प्रेम घेतात, आपली सुखे मित्रांबरोबर वाटून घेतात, तेच खरे जगतात. ज्यांना लोभाने ग्रासले आहे, जे आपल्या धनात मित्रांना मोकळेपणाने वाटा कधीच देत नाहीत, ते श्रीमंत असूनही दरिद्री. त्यांचे कष्ट फुकट जातात; ते फक्त जिवंत राहतात, एवढेच.” “या चांगल्या सल्ल्याने तू त्याला दुःखाच्या समुद्रातून बाहेर काढले आहेस,” लघुपतनक पुढे म्हणाला. “आणि ते योग्यच आहे: सन्त एव सतां नित्यम् आपत्तरणहेतवः । गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ॥ सज्जनांना संकटातून नेहमी सज्जनच तारतात. चिखलात रुतलेल्या हत्तींना हत्तीच बाहेर ओढून काढू शकतात. “ज्याच्याकडून मागणारा कोणी, आश्रयाला आलेला कोणी, आशाभंग होऊन परत जात नाही, तोच एक माणूस स्तुतीला पात्र. संकटात सापडलेल्यांचे रक्षण करत नाही, ते पौरुष कसले? मागणाऱ्यांच्या उपयोगी पडत नाही, ते धन कसले?”
सरोवराकाठी आलेले हरीण
कावळा वन धुंडाळतो
ते असे बोलत असतानाच चित्रांग नावाचे एक हरीण तिथे आले. ते तहानलेले होते, आणि शिकाऱ्यांच्या बाणांनी घाबरलेले होते. त्याला येताना पाहताच लघुपतनक उडून झाडावर बसला, हिरण्य लव्हाळ्याच्या एका झुडपात शिरला, आणि मंथरकाने पाण्यात बुडी मारली. चित्रांगही स्वतःच्या जिवाला घाबरून काठालगतच थांबून राहिला. लघुपतनकाने उडून योजनभर परिसर न्याहाळला. मग तो पुन्हा आपल्या झाडावर येऊन बसला, आणि त्याने कासवाला हाक मारली. “मंथरका, बाहेर ये, बाहेर ये! इथे तुला कसलाही धोका नाही. मी हे वन नीट धुंडाळले आहे. हे फक्त एक हरीण आहे, सरोवरावर पाणी प्यायला आलेले.” हे ऐकून तिघे पूर्वीसारखे पुन्हा एकत्र आले. मंथरक पाहुण्याशी प्रेमाने वागणारा होता. तो हरणाला म्हणाला, “मित्रा, पाणी पी, अंघोळ कर. आमचे पाणी उत्तम आहे, आणि थंडगार.” चित्रांगाने हे आमंत्रण मनात तोलून पाहिले. “या तिघांपासून मला जराही भीती नाही. कासवाचे बळ फक्त पाण्यात. उंदीर आणि कावळा आधीच मेलेले असेल तेवढेच खातात. मी यांच्यात सामील होतो.” आणि तो त्यांच्याजवळ गेला. मंथरकाने त्याचे स्वागत केले, त्याचा आदर केला. “सगळे कुशल आहे ना?” त्याने विचारले. “सांग, या दाट वनात तू कसा आलास?” “मनाविरुद्ध इकडून तिकडे पिटाळले जाण्याचा मला कंटाळा आला आहे,” चित्रांग म्हणाला. “घोडेस्वार, कुत्री आणि शिकारी यांनी मला चारी बाजूंनी घेरले होते. भीतीने माझ्या पायांत वेग आला, मी सगळ्यांना मागे टाकले, आणि पाणी प्यायला इथे आलो. आता मला तुमची मैत्री हवी आहे.”
सरोवराकाठी आलेले हरीण
लहान मित्र
“आम्ही लहान जीव आहोत,” मंथरक म्हणाला. “तू आमच्याशी मैत्री करावीस, हे शोभत नाही. ज्याला उपकाराची परतफेड करता येते, त्याच्याशीच मैत्री करावी.” “हलक्या लोकांबरोबर इंद्राच्या महालात राहण्यापेक्षा शहाण्यांबरोबर नरकात राहणे मी पसंत करीन,” चित्रांग म्हणाला. “लहान असोत वा नसोत, स्वतःलाच कमी लेखून असे का बोलता? पण सज्जन असेच बोलतात म्हणा. तेव्हा आज तुम्ही माझ्याशी मैत्री केलीच पाहिजे. म्हटलेच आहे: कर्तव्यान्य् एव मित्राणि सबलान्य् अबलानि च । हस्तियूथं वने बद्धं मूषकैर् यद् विमोचितम् ॥ बलवान असोत वा दुबळे, मित्र जोडलेच पाहिजेत: वनात सापळ्यात अडकलेल्या हत्तींच्या कळपाला उंदरांनी सोडवले होते.” “ते कसे?” मंथरकाने विचारले. तेव्हा चित्रांगाने त्याला उंदरांची आणि हत्तींची गोष्ट सांगितली; ती पुढे आहे.
सरोवराकाठी आलेले हरीण
ही गोष्ट काय शिकवते
इथे ग्रंथ एक वळण घेतो. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री. मुख्य कथा याच दिशेने चालली आहे: कावळा आणि उंदीर, जे एरवी जन्मजात वैरी, एक कासव, आणि आता एक हरीण. मंथरक आधी व्यवहारी मुद्दा मांडतो. मैत्री म्हणजे देवाणघेवाण; मित्राला उपकाराची परतफेड करता आली पाहिजे. मग तीन लहान जीवांशी हरणाचे काय काम? लघुपतनकाचा श्लोकही त्याच दिशेने बोट दाखवतो: चिखलातून हत्तीला हत्तीच बाहेर काढू शकतो. चित्रांग याच्या उलट सांगणारी गोष्ट सांगून उत्तर देतो. मैत्रीची सुरुवात कशी होते, तेही पाहा. आधी कोणीच विश्वास टाकत नाही. तिघे पांगतात, कावळा योजनभर वन धुंडाळतो, आणि त्यानंतरच कासव हरणाला पाणी देऊ करतो. हरीणही आपला हिशेब करते: कासव जमिनीवर निरुपद्रवी, आणि बाकीचे दोघे फक्त मेलेले खातात. दोन्ही बाजू आधी खात्री करून घेतात की समोरचा आपल्याला इजा करू शकत नाही, आणि मगच बोलणे सुरू होते. हा संशयीपणा नव्हे; दुबळ्यांच्या आघाड्या अशाच टिकतात. एखादा मोठा व्यापारी एका लहान दुकानदाराला भागीदारीत घ्यायला निघतो, तेव्हा दुकानदार मंथरकाचाच प्रश्न विचारतो: मी याच्यासाठी कधी काय करू शकणार? आणि व्यापाऱ्याने विचारण्याआधीच खात्री करून घेतलेली असते, की हा दुकानदार आपल्याला फसवू शकणार नाही. मंथरकाने हिरण्याला दिलेला दिलासाही याच सुरात संपतो: मैत्रीसारखे दान नाही. ज्याची नोकरी गेली आहे, अशा मित्राला दैवावरची चार वचने हवी असतात, हे खरे. पण त्याला सर्वांत जास्त गरज असते ती दुसऱ्या भागाची: “हे तुझे घर आहे.” मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “हत्तींना सोडवणारे उंदीर”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “सापळ्यात अडकलेले हरीण” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, दुसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दैव, समाधान आणि सज्जन यांवरचे बहुतेक श्लोक इथे फक्त आशयाने दिले आहेत, किंवा गाळले आहेत.