सिंहासन बत्तिशी
आठवी पुतळी — न भरणारे तळे
आठवी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर बसायला निघाला. या वेळी आठवी पुतळी बोलली. तिचे नाव लावण्यवती. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्यासारखे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. “हे राजा, ऐका,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य राज्य करत होता, तेव्हा त्याने हेर ठेवले होते. ते गुपचूप जगभर फिरत, आणि राजाला बातम्या आणून देत. आपली सगळी प्रजा कशी आहे, हे राजाला कळायलाच हवे, असे म्हणतात. पृथ्वीवर कुठेही काही विचित्र, अद्भुत घडले, की ते हेरांकडून राजाच्या कानी येई.
आठवी पुतळी — न भरणारे तळे
काश्मीरचा व्यापारी
एके दिवशी हेर प्रवासाहून परत आले. “काय काय पाहिलेत?” राजाने त्यांना विचारले. “महाराज,” ते म्हणाले, “काश्मीर देशात एक फार श्रीमंत व्यापारी आहे. त्याने एक मोठे तळे खणवले. ते सुमारे दहा मैल पसरलेले आहे. त्या तळ्यात त्याने पाण्यावर पहुडणाऱ्या विष्णूचे एक देऊळ बांधले. “पण त्या तळ्यात पाणी टिकेचना. व्यापाऱ्याने ब्राह्मणांकडून वरुणाचा मोठा विधी करवला. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. तरीही पाणी टिकले नाही. “व्यापारी फार दुःखी झाला. रोज तो तळ्याच्या काठावर बसून उसासे टाकी, आणि म्हणे, ‘हाय! इथे पाणी कधीच टिकणार नाही. माझे सगळे कष्ट वाया गेले.’
आठवी पुतळी — न भरणारे तळे
आकाशवाणी
“एके दिवशी तो तिथे बसला असताना आकाशवाणी झाली. ‘व्यापाऱ्याच्या मुला, उसासे का टाकतोस? बत्तीस लक्षणे असलेल्या पुरुषाच्या गळ्याचे रक्त या तळ्यावर शिंपड. मग या तळ्यात निर्मळ पाणी टिकेल. त्याआधी नाही.’ महाराज, बत्तीस लक्षणे म्हणजे थोर पुरुषाच्या अंगावरच्या खुणा. “म्हणून व्यापाऱ्याने तळ्याजवळ एक मोठे अन्नछत्र उघडले. त्याच्या देशातले सगळे लोक तिथे जेवायला येऊ लागले. मग त्याच्या अधिकाऱ्यांनी सगळ्यांना जाहीर केले: ‘जो कोणी स्वतःच्या गळ्याचे रक्त या तळ्यावर शिंपडेल, त्याला शंभर ओझी सोने मिळेल.’ “सगळ्यांनी ते ऐकले. पण असे धाडस कोणीच केले नाही. हेच ते नवल आम्ही पाहिले.”
आठवी पुतळी — न भरणारे तळे
राजाचा निश्चय
हे ऐकून राजा विक्रमादित्य त्या जागी गेला. ते मोठे तळे आणि ते सुंदर देऊळ पाहून तो थक्क झाला. तो मनात म्हणाला, “माझ्या गळ्याचे रक्त मी या तळ्यावर शिंपडले, तर हे तळे पाण्याने भरेल. त्याने सगळ्या लोकांचे भले होईल. शंभर वर्षे जगलो, तरी हे शरीर एक दिवस जाणारच. म्हणून थोर माणसाने शरीराचा मोह धरू नये. दुसऱ्यांच्या भल्यासाठी त्याने प्राणही द्यायला तयार असावे.” तो देवळात गेला, आणि त्याने विष्णूला साष्टांग नमस्कार घातला. “हे जलदेवते, तुला नमस्कार असो,” तो म्हणाला. “तुला बत्तीस लक्षणे असलेल्या पुरुषाच्या गळ्याचे रक्त हवे आहे ना? मग हे घे माझ्या गळ्याचे रक्त, आणि हे तळे पाण्याने भरून टाक.”
आठवी पुतळी — न भरणारे तळे
तळे भरले
मग त्याने आपली तलवार स्वतःच्या गळ्याला लावली. पण त्या जलदेवतेने त्याची तलवार थांबवली. “हे वीरा,” देवता म्हणाली, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. हवे ते माग.” “तू माझ्यावर प्रसन्न असशील,” राजा म्हणाला, “तर हे तळे पाण्याने भर.” “हे राजा,” देवता म्हणाली, “इथून लवकर निघून जा. मागे वळून पाहशील, तेव्हा तळे पाण्याने भरलेले दिसेल.” राजा घाईघाईने तळ्यातून बाहेर पडला, आणि काठावर चढला. तसे ते तळे पाण्याने भरून गेले. मग राजा विक्रमादित्य आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य, दया, धैर्य, सामर्थ्य आणि इतर गुण आपल्यात असतील, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या आठव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वरुणाचा चार प्रकारचा विधी इथे थोडक्यात सांगितला आहे. हेरांवरचे आणि राजाच्या पाच पवित्र कर्तव्यांवरचे श्लोक, आणि शरीराच्या क्षणभंगुरपणावरचे विक्रमादित्याचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितले आहेत.