सिंहासन बत्तिशी
अठरावी पुतळी — सूर्याच्या दोन अंगठ्या
अठरावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढायला निघाला, आणि पुन्हा एक पुतळी बोलली. या वेळी ती होती अठरावी पुतळी, रतिलीला. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण ज्याच्यात आहेत, तोच या सिंहासनावर बसू शकतो.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. “हे राजा, ऐका,” पुतळी म्हणाली. “विक्रमादित्य राजनीतीच्या नियमांनी राज्य करत असे. धर्माचा मार्ग त्याने कधीच सोडला नाही. सामान्य माणसांना हे नियम शिकावे लागतात: सज्जनांची संगत धरावी, कोणाला दुखवू नये, गरिबांना दान द्यावे, आणि परोपकार करावा. पण विक्रमादित्याला ते सगळे स्वभावानेच ठाऊक होते.” आणि तिने ही गोष्ट सांगितली.
अठरावी पुतळी — सूर्याच्या दोन अंगठ्या
सोन्याचा खांब
एके दिवशी उज्जयिनीत विक्रमादित्याच्या दरबारात एक परका माणूस आला. “तुझे घर कुठे आहे?” राजाने विचारले. “महाराज, मी दूरून आलो आहे,” तो माणूस म्हणाला. “मला घर नाही. मी सतत भटकत असतो.” “मग तुझ्या भटकंतीत तू कोणते नवल पाहिलेस?” राजाने विचारले. “महाराज, मी एक मोठे नवल पाहिले आहे,” तो माणूस म्हणाला. “उदयाचल पर्वताजवळून गंगा वाहते. उदयाचल म्हणजे सूर्य जिथे उगवतो तो पर्वत. तिथे नदीतून सोन्याचा एक खांब वर येतो. त्यावर नवरत्ने जडवलेले एक सिंहासन असते. “सूर्य उगवला, की थोड्याच वेळात तो खांब पाण्यातून वर येऊ लागतो. भर दुपारी तो थेट सूर्यापर्यंत पोचतो. सूर्य मावळला, की तो पुन्हा नदीत बुडतो. हे रोज रोज असेच घडते.”
अठरावी पुतळी — सूर्याच्या दोन अंगठ्या
सूर्यापर्यंत
विक्रमादित्य राजा त्या माणसाबरोबर त्या ठिकाणी गेला. ती रात्र तो तिथेच झोपला. सकाळी सूर्य उगवला. रत्नांचे सिंहासन घेऊन तो सोन्याचा खांब नदीतून वर आला. राजा त्या खांबावर चढला, आणि खांब सूर्याकडे वर वर जाऊ लागला. सूर्य जवळ येऊ लागला, तसे त्याचे किरण आगीच्या ठिणग्यांसारखे राजाचे अंग भाजू लागले. सूर्यापाशी पोचेपर्यंत राजाच्या देहाचा नुसता मांसाचा गोळा उरला होता. इतका भाजलेला असूनही तो सूर्याची स्तुती गातच राहिला.
अठरावी पुतळी — सूर्याच्या दोन अंगठ्या
सूर्याची भेट
मग सूर्याने त्याच्यावर अमृत शिंपडले, आणि राजाला एक अद्भुत नवे रूप मिळाले. “मी धन्य झालो!” राजा म्हणाला. “राजा,” सूर्य म्हणाला, “तू वीरांमधला वीर आहेस. तुझ्या आधी माझ्या घरी कोणीच पोचले नाही. मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. वर माग.” “देवा, यापेक्षा मोठे दान ते कोणते?” राजा म्हणाला. “मोठमोठ्या ऋषींनाही जिथे पोचता आले नाही, त्या आपल्या घरी मी पोचलो. आपल्या कृपेने मला हवे ते सगळे आहे.” हे उत्तर ऐकून सूर्य फार प्रसन्न झाला. त्याने आपल्या स्वतःच्या दोन अंगठ्या राजाला दिल्या. त्यांत नवरत्ने जडवली होती. “राजा,” तो म्हणाला, “या दोन अंगठ्या तुला रोज एक भार सोने देतील.”
अठरावी पुतळी — सूर्याच्या दोन अंगठ्या
वाटेतला ब्राह्मण
राजाने अंगठ्या घेतल्या. सूर्याला पुन्हा नमस्कार केला, आणि तो खाली उतरला. उज्जयिनीला परत येताना वाटेत त्याला एक ब्राह्मण भेटला. ब्राह्मणाने राजाला आशीर्वाद दिला, आणि म्हणाला, “महाराज, माझे कुटुंब मोठे आहे, पण मी गरीब आहे. मी सतत भिक्षा मागतो, तरी माझे पोट भरत नाही.” राजाने लगेच त्याला त्या दोन अंगठ्या दिल्या. “ब्राह्मणदेवा,” तो म्हणाला, “या अंगठ्या आपल्याला रोज एक भार सोने देतील.” ब्राह्मण राजाची स्तुती करत आनंदाने घरी गेला. आणि राजा उज्जयिनीला परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या अठराव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजनीतीचे नियम एका वाक्यात दिले आहेत, आणि त्यांचे श्लोक गाळले आहेत. ते नियम शिकवणाऱ्या ब्राह्मणाचे नाव, गोविंदशर्मा, आणि त्याचे नगर ही इथे दिलेली नाहीत. नदीकाठची देवळे, राजाने गायलेले सूर्याचे स्तोत्र आणि ब्राह्मणाचा आशीर्वादाचा श्लोक, हेही गाळले आहेत.