सिंहासन बत्तिशी
बाविसावी पुतळी — देवीची गुहा
बाविसावी पुतळी बोलली
भोज राजाने पुन्हा एकदा सिंहासनावर बसायचा प्रयत्न केला. या वेळी बाविसावी पुतळी बोलली. तिचे नाव प्रियदर्शना. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. एकदा विक्रमादित्य पृथ्वीवर फिरायला निघाला. पुष्कळ तीर्थे आणि नगरे पाहत तो रत्नांचे तट असलेल्या एका नगरात आला. नगराबाहेर विष्णूचे एक देऊळ होते. तिथे एक सुंदर तळे होते. राजाने त्या तळ्यात स्नान केले, देवाची स्तुती गायली, आणि तो एका धर्मशाळेत जाऊन बसला.
बाविसावी पुतळी — देवीची गुहा
थकलेला ब्राह्मण
एक ब्राह्मण येऊन त्याच्याजवळ बसला. आपण दोघे यात्रेकरू आहोत, असे त्यांनी एकमेकांना सांगितले. आपण राजा आहोत, हे राजाने सांगितले नाही. पण ब्राह्मणाने त्याच्याकडे निरखून पाहिले. “महाशय, आपण कोण?” तो म्हणाला. “आपल्या अंगावर राजाची सगळी लक्षणे आहेत. आपण सिंहासनावर बसण्याच्या योग्यतेचे आहात. मग आपण असे पृथ्वीवर का भटकता? पण कपाळावर लिहिलेले कोणाला चुकले आहे?” ब्राह्मणाचे बोलणे अगदी रास्त होते. राजाला ते पटले. “ब्राह्मणदेवा,” तो म्हणाला, “आपण इतके थकलेले का दिसता? आपल्याला कसले दुःख आहे, ते मला सांगा.”
बाविसावी पुतळी — देवीची गुहा
बंद गुहा
“ऐका महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला. “इथून जवळच नील नावाचा एक डोंगर आहे. तिथे कामाक्षी देवीचा वास आहे. त्याच ठिकाणी जमिनीखाली एक गुहा आहे, आणि तिचे दार बंद आहे. कामाक्षी देवीचा मंत्र म्हटला, की ते दार उघडते. “त्या गुहेत पाऱ्याने भरलेला एक घडा आहे. तो पारा आठ धातूंचे सोने करू शकतो. “बारा वर्षे मी तो मंत्र जपतो आहे. पण दार काही उघडले नाही. म्हणून मी इतका दुःखी आहे.” “मला ती जागा दाखवा,” राजा म्हणाला, “मी काही ना काही मार्ग काढीन.”
बाविसावी पुतळी — देवीची गुहा
स्वप्नातली देवी
म्हणून ब्राह्मणाने राजाला ती जागा दाखवली. त्या रात्री ते दोघे तिथेच झोपले. देवी राजाच्या स्वप्नात आली. “राजा, तू इथे का आलास?” ती म्हणाली. “बत्तीस लक्षणे असलेल्या पुरुषाचे रक्त शिंपडल्याशिवाय या गुहेचे दार उघडणार नाही.” बत्तीस लक्षणे म्हणजे थोर पुरुषाच्या अंगावरच्या खुणा. राजाने देवीचे शब्द ऐकले. तो गुहेच्या दारापाशी गेला. त्याने तलवार उपसली, आणि आपल्याच गळ्यावर ठेवली.
बाविसावी पुतळी — देवीची गुहा
दार उघडले
तो असे करत असतानाच देवी बोलली. “राजा, मी तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे. हवे ते माग.” “हे देवी,” राजा म्हणाला, “तू प्रसन्न झाली असशील, तर हा पारा या ब्राह्मणाला दे.” “तथास्तु,” देवी म्हणाली. तिने गुहेचे दार उघडले, आणि तो पारा ब्राह्मणाला दिला. राजाची स्तुती करत ब्राह्मण घरी गेला. राजाही आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असा धीर आणि असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या बाविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजाने विष्णूची गायलेली स्तोत्रे, आणि नशिबावरचे व चांगल्या सल्ल्यावरचे श्लोक इथे एक-दोन वाक्यांत दिले आहेत, किंवा गाळले आहेत.