सिंहासन बत्तिशी
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
चौदावी पुतळी बोलली
भोज राजाने पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढायचा प्रयत्न केला. या वेळी चौदावी पुतळी त्याच्याशी बोलली. तिचे नाव हरिमध्या. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, असा राजाच या सिंहासनावर बसायला योग्य.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. एकदा विक्रमादित्याने संन्याशाचा वेश घेतला, आणि तो पृथ्वीवर भ्रमंती करायला निघाला. पृथ्वीवरची नवलाई पाहावी, तीर्थे आणि देवळे पाहावीत, चांगल्या आणि थोर माणसांना भेटावे, असे त्याला वाटत होते.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
राजाला ओळखणारे संन्यासी
एके दिवशी तो एका नगराजवळच्या उपवनात आला. तिथे तपस्वी लोक कठोर तपश्चर्या करत राहत होते. त्या उपवनात जगदंबेचे एक मोठे देऊळ होते. राजाने जवळच्या नदीत स्नान केले, आणि देवीला नमस्कार केला. तेवढ्यात एक संन्यासी त्याच्याजवळ आले. दोघे देवळात एकत्र बसले. “आपण खरे तर विक्रमादित्य राजा आहात,” संन्यासी म्हणाले. “मी आपल्याला एकदा उज्जयिनीत पाहिले होते. म्हणून मी आपल्याला ओळखले. आपण इकडे कसे काय आलात?” “पृथ्वीवर फिरावे, नवलाच्या गोष्टी पाहाव्यात, थोर माणसांना भेटावे, असे मला वाटले,” राजा म्हणाला. “महाराज, आपण असा मूर्खपणा कसा केलात?” संन्यासी म्हणाले. “आपण इकडे असताना तिकडे बंड झाले, तर?” “राज्याचा सगळा कारभार मी मंत्र्यांवर सोपवून आलो आहे,” राजा म्हणाला.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
होणारे ते होणारच
“तरीही आपण चूकच केलीत,” संन्यासी म्हणाले. “राज्य अधिकाऱ्यांच्या हाती सोपवणे म्हणजे मांजरांपुढे दुधाची भांडी ठेवून झोपी जाणे. राजाने आपल्या राज्यावर घट्ट पकड ठेवली पाहिजे.” “संन्यासीमहाराज, हे सगळे निरर्थक आहे,” राजा म्हणाला. “अशा गोष्टींत दैवच सगळे ठरवते. राजाने राज्यावर कितीही घट्ट पकड ठेवली, कितीही काळजी घेतली, तरी दैव उलटले तर तो बुडतोच. देवांचा राजा इंद्रसुद्धा युद्धात शत्रूंकडून हरला होता. “जुनी म्हण आहे ना, ‘वड आणि त्यावरचे पाच जण देतातही आणि नेतातही. होणारे ते होणारच.’” “ते कसे?” संन्याशांनी विचारले. आणि राजाने त्यांना ही गोष्ट सांगितली.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
वडाखालचा राजा
उत्तरेकडच्या एका नगरात पूर्वी एक धार्मिक राजा राज्य करत होता. त्याच्याच वारसदारांनी त्याच्याशी युद्ध केले, त्याचे राज्य घेतले आणि त्याला हाकलून दिले. म्हणून तो बायको आणि मुलाला घेऊन दूरच्या देशात निघून गेला. सूर्य मावळताना ते एका नगराजवळ एका वडाखाली बसले. झाडावर पाच पक्षी बोलत होते. “या नगराचा राजा मूल न होताच वारला,” एक पक्षी म्हणाला. “आता राजा कोण होणार?” “या वडाखाली बसलेला राजाच इथला राजा होईल,” दुसरा म्हणाला. “तसेच होवो,” बाकीचे म्हणाले. आणि राजाने हे ऐकले. सकाळी राजा नगराकडे चालत निघाला. तिथल्या मंत्र्यांनी राजा शोधण्यासाठी एक हत्तीण माळ देऊन बाहेर पाठवली होती. हत्तिणीने त्याला पाहिले. तिने त्याच्या गळ्यात माळ घातली, आणि त्याला राजवाड्यात नेले. मंत्र्यांनी त्याला राज्याभिषेक केला.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
फाशांचा डाव
काही काळाने आजूबाजूचे राजे एकत्र आले. त्यांनी त्याच्या नगराला वेढा घातला. राजा मात्र राणीबरोबर फासे खेळत बसला होता. “स्वामी, आपण असे गप्प का बसलात?” राणी म्हणाली. “सकाळपर्यंत ते नगर घेतील, आणि आपल्यालाही पकडतील. काहीतरी करा!” “मी कशाला काळजी करू?” राजा म्हणाला. “दैवच सगळे ठरवते. मी वडाखाली बसलो होतो, तेव्हा ज्याने मला हे राज्य दिले, त्यानेच हा भार आपल्या शिरावर घेतला आहे.” मग राज्य देणाऱ्या त्या देवतेच्या मनात आले, “हा राजा माझ्यावर एवढा विश्वास ठेवतो. मी त्याच्यासाठी काहीच केले नाही, तर तो मोठा अन्याय होईल.” म्हणून त्या देवतेने भयंकर रूप धारण केले, आणि सगळ्या शत्रुराजांचा पाडाव केला. त्यानंतर तो राजा सुखाने राज्य करू लागला.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
संन्याशांची भेट
अशी विक्रमादित्याने आपली गोष्ट संपवली. ती ऐकून संन्याशांना फार आनंद झाला. त्यांनी राजाला काश्मीरमधले एक शिवलिंग दिले. “महाराज,” संन्यासी म्हणाले, “हे लिंग चिंतामणीसारखे आहे. आपण जी जी चांगली गोष्ट मागाल, ती हे देईल. याचा फार मान राखा.” “राखीन,” राजा म्हणाला. त्याने संन्याशांना नमस्कार केला, आणि तो घरी जायला निघाला. आपल्या नगराच्या वाटेवर एक ब्राह्मण त्याच्याकडे आला. त्याने राजाला आशीर्वाद दिला.
चौदावी पुतळी — इच्छा पुरवणारे लिंग
ब्राह्मणाचे हरवलेले लिंग
“महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला, “शिवलिंगाची पूजा करण्याचे व्रत मी घेतले आहे. पण वाटेत माझे लिंग हरवले. तीन दिवस मी काहीच खाल्लेले नाही. ते लिंग मला द्या, म्हणजे मला उपवास सोडता येईल.” हे ऐकून राजाने ते इच्छा पुरवणारे लिंग ब्राह्मणाला देऊन टाकले, आणि तो आपल्या नगराला परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आणि असे इतर गुण आपल्यात असतील, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चौदाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. संन्याशाचे नाव, राजाच्या गोष्टीतल्या राजाचे नाव आणि त्याच्या नगराचे नाव इथे गाळली आहेत. दैवाविषयीचे श्लोक, ब्राह्मणाचा आशीर्वाद आणि राजाची सूर्याची प्रार्थना, हे सगळे थोडक्यात दिले आहे किंवा गाळले आहे.