सिंहासन बत्तिशी
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
चौथी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढू लागला. या वेळी चौथी पुतळी बोलली. तिचे नाव इंद्रसेना. “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आहे, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे,” ती म्हणाली. “मग त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य राज्य करत होता, तेव्हा त्याच्या उज्जयिनी नगरात एक ब्राह्मण राहत होता. तो मोठा विद्वान होता, आणि सगळ्याच बाबतीत सज्जन होता. पण त्याला मूलबाळ नव्हते.
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
शिवाच्या कृपेने मुलगा
एके दिवशी त्याची बायको त्याला म्हणाली, “स्वामी, संसारी माणसाला मुलगा हवा, असे शहाणे लोक सांगतात.” “तुझे म्हणणे खरे आहे,” ब्राह्मण म्हणाला. “पण मुले होतात ती शिवाच्या कृपेनेच.” म्हणून तो शिवाची उपासना करू लागला. एका रात्री शिव त्याच्या स्वप्नात आला. “प्रदोष व्रत कर,” शिव म्हणाला. “संध्याकाळची ही उपासना केलीस, तर तुला मुलगा होईल.” ब्राह्मणाने ते व्रत केले, आणि शिवाने त्याला मुलगा दिला. ब्राह्मणाने मुलाचे नाव देवदत्त ठेवले. त्याला शास्त्रे आणि सगळ्या कला शिकवल्या. देवदत्त सोळा वर्षांचा झाला, तेव्हा त्याचे लग्नही लावून दिले. मग वडील काशीला तीर्थयात्रेला निघून गेले. देवदत्त उज्जयिनीतच राहिला.
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
रानात वाट चुकली
एके दिवशी देवदत्त यज्ञासाठी लाकडे तोडायला रानात गेला. तो लाकडे तोडत होता, त्याच वेळी विक्रमादित्य राजा शिकारीसाठी त्या रानात आला. एका रानडुकराचा पाठलाग करत तो दाट रानात शिरला, आणि तिथे वाट चुकला. नगराकडे परतायचा रस्ता त्याला सापडेना. तेवढ्यात त्याला देवदत्त दिसला. राजाने त्याला वाट विचारली. देवदत्त स्वतः राजाच्या पुढे चालला, आणि त्याला थेट नगरापर्यंत घेऊन आला. यासाठी राजाने देवदत्ताला भरपूर बक्षीस दिले. त्याला एका अधिकाराच्या जागीही नेमले. पुष्कळ काळ लोटला. पण राजा दरबारात पुन्हा पुन्हा म्हणत असे, “देवदत्ताचे उपकार मी कसे फेडू? त्याने मला त्या घनदाट रानातून बाहेर काढले, आणि नगरात परत आणले.”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
खरेच मनापासून?
हे ऐकून दरबारातला कोणीतरी म्हणाला, “आपला राजा किती चांगला आहे! स्वतःवर केलेले उपकार तो कधी विसरत नाही.” देवदत्ताने हे सगळे ऐकले. त्याच्या मनात आले, “राजा असे म्हणतो खरे. पण तो खरेच मनापासून बोलतो का? त्याची परीक्षा घेऊन पाहू.” म्हणून देवदत्ताने कोणाला कळू न देता राजपुत्राला उचलले आणि आपल्या घरात लपवून ठेवले. मग राजपुत्राचा एक दागिना त्याने आपल्या नोकराला दिला. “बाजारात जा,” तो त्याला म्हणाला, “आणि हा विकून ये.”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
राजपुत्र नाहीसा झाला
इकडे राजवाड्यात एकच हाहाकार उडाला. “कोणा चोराने राजपुत्राला मारले!” राजाने आपल्या मुलाला शोधायला चारी दिशांना शिपाई पाठवले. भर बाजारात त्यांना देवदत्ताचा नोकर दिसला. त्याच्या हातात तो दागिना होता. तो राजपुत्राचा आहे, हे त्यांनी लगेच ओळखले. म्हणून त्यांनी त्याला बांधले, आणि राजापुढे उभे केले. “दुष्टा,” ते म्हणाले, “हा दागिना तुझ्या हाती कसा आला?” “देवदत्त ब्राह्मणाने तो मला दिला,” नोकर म्हणाला. “मी त्याचा नोकर आहे. तो बाजारात विकून पैसे आणून दे, असे त्याने मला सांगितले.”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
खोटी कबुली
मग राजाने देवदत्ताला बोलावले. “देवदत्ता,” तो म्हणाला, “हा दागिना तुला कोणी दिला?” देवदत्त त्याच्याशी खोटे बोलला. “मला कोणीच दिला नाही,” तो म्हणाला. “मला लोभ सुटला. मीच आपल्या मुलाला मारले, आणि त्याचे दागिने घेतले. हा त्यांतलाच एक. तो विकायला मी माझ्या नोकराला दिला. आता आपल्याला योग्य वाटेल ते करा. माझ्या पूर्वकर्मांनीच मला हे करायला लावले.” त्याने मान खाली घातली. राजाने ते ऐकले, आणि तो काहीच बोलला नाही. सभेतले काही लोक म्हणाले, “याला सगळे धर्मशास्त्र ठाऊक आहे. असा माणूस इतके दुष्ट कृत्य कसे करू शकला?”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
सभा म्हणते
मग सल्लागार म्हणाले, “महाराज, या माणसाने एका मुलाचा खून केला आहे. शिवाय हा चोरही आहे. याला सुळावर चढवा.” दुसरे मंत्री म्हणाले, “याचे शंभर तुकडे करा, आणि याचे मांस गिधाडांना खायला घाला.” “मंत्र्यांनो,” राजा म्हणाला, “हा माणूस आता माझ्या दयेवर आहे. शिवाय याने एकदा माझ्यावर उपकार केले आहेत. याने मला नगराची वाट दाखवली. जो आपल्या दयेवर आहे, त्याचे दोष मोठा माणूस मोजत बसत नाही. आपल्याशी चांगले वागणाऱ्यांशीच चांगले वागणे, यात कसला मोठेपणा? खरा सज्जन अपकारावरही उपकारच करतो.”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
भिऊ नकोस
मग तो देवदत्ताकडे वळला. “देवदत्ता, भिऊ नकोस. पूर्वकर्मांच्या बळाने माझा मुलगा गेला. त्या बळापुढे कोणाचेच काही चालत नाही. तू काय अपराध केलास? मी रानात वाट चुकलो होतो, तेव्हा तू मला नगरात आणलेस. मी तुझ्यावर हजार उपकार केले, तरी त्याची फेड होणार नाही.” अशा रीतीने राजाने त्याला धीर दिला. त्याला वस्त्रे, दागिने आणि इतर भेटी देऊन निरोप दिला. पण देवदत्ताने राजपुत्राला परत आणले, आणि राजाच्या हवाली केले. राजा थक्क झाला. “देवदत्ता,” तो म्हणाला, “तू असे का केलेस?”
चौथी पुतळी — अपकारावर उपकार
मनाची परीक्षा
“महाराज,” देवदत्त म्हणाला, “‘देवदत्ताचे ऋण मी कसे फेडू?’ असे आपण दरबारात पुन्हा पुन्हा म्हणत होता. म्हणून आपल्या मनाची परीक्षा घ्यायला मी हे केले. आणि आपण खरे उतरलात.” “जो केलेले उपकार विसरतो, तो सगळ्यात हीन माणूस,” राजा म्हणाला. “महाराज,” देवदत्त म्हणाला, “काही कारण नसतानाही आपण सगळ्या जगावर दया करता. आपल्यापेक्षा धर्माने वागणारा कोणीच या जगात नाही.” इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “अशी दया, असे औदार्य आणि असे धैर्य आपल्यात असेल,” ती भोजाला म्हणाली, “तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चौथ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मुलगे, स्वप्ने, दैव आणि कृतज्ञता यांवरचे श्लोक इथे गाळले आहेत. स्वप्नाचा अर्थ सांगणारे वडीलधारे, देवदत्ताच्या जन्माचे आणि शिक्षणाचे विधी, वडिलांनी जाताना दिलेला उपदेश, आणि पूर्वकर्मांबद्दल सभेत झालेली चर्चाही गाळली आहे, किंवा एका वाक्यात सांगितली आहे.