सिंहासन बत्तिशी
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
चोविसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला. आणि पुन्हा एका पुतळीने त्याला थांबवले. ही होती चोविसावी पुतळी, चंद्ररेखा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य आहे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. विक्रमादित्याच्या राज्यातल्या एका नगरात एक श्रीमंत व्यापारी राहत होता. त्याला चार मुलगे होते. काही काळाने तो व्यापारी म्हातारा झाला आणि आजारी पडला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
वडिलांचे शेवटचे शब्द
मरणाची वेळ जवळ आली, तेव्हा त्याने आपल्या चारही मुलांना पलंगापाशी बोलावले. “मुलांनो,” तो म्हणाला, “मी गेल्यावर तुमच्यात भांडण होणार. तुम्ही एकत्र राहा किंवा वेगळे, ते चुकणार नाही. म्हणून मरण्याआधीच मी माझी संपत्ती तुमच्यात वाटून ठेवली आहे. तुमच्या वयाप्रमाणे वाटणी केली आहे. “या पलंगाच्या चार पायांखाली मी चार वाटे पुरून ठेवले आहेत. ते क्रमाने घ्या. आधी सगळ्यात मोठ्याने, आणि शेवटी सगळ्यात धाकट्याने.” वडील सांगतील तसे करू, असे मुलांनी कबूल केले. मग वडिलांनी प्राण सोडला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
तांब्याचे चार हंडे
वडील गेल्यावर महिनाभर चौघे भाऊ गुण्यागोविंदाने राहिले. मग त्यांच्या बायकांची भांडणे सुरू झाली. “भांडायचे कशाला?” भाऊ एकमेकांना म्हणाले. “वडिलांनी जिवंतपणीच आपले वाटे आपल्याला दिले आहेत. त्यांनी पलंगाखाली जे पुरले आहे, ते काढू या. प्रत्येकाला आपला वाटा मिळाला, की आपण सुखाने राहू.” म्हणून त्यांनी पलंगाच्या चारही पायांखाली खणले. तिथून तांब्याचे चार हंडे निघाले. एकात माती होती, एकात कोळसे, एकात हाडे, आणि एकात पेंढा. “म्हणजे वडिलांनी अशी वाटणी केली तर!” भाऊ म्हणाले. “पण याचा अर्थ कोणाला लागणार?”
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
कोणालाच अर्थ लागेना
भावांनी आपल्या नगराच्या सभेत ही गोष्ट सांगितली. पण सभेतल्या कोणालाच तिचा अर्थ सांगता आला नाही. मग शहाणी माणसे राहतात अशा प्रत्येक नगरात ते गेले. तिथेही कोणाला अर्थ सांगता आला नाही. शेवटी ते विक्रमादित्याच्या उज्जयिनीत आले. राजाच्या दरबारात त्यांनी ही गोष्ट सांगितली. पण राजाला आणि त्याच्या दरबारालाही उलगडा झाला नाही. सगळ्यात शेवटी भाऊ प्रतिष्ठान नावाच्या दुसऱ्या एका नगरात आले. तिथल्या थोर मंडळींना त्यांनी ही गोष्ट सांगितली. त्या मंडळींनाही उत्तर ठाऊक नव्हते. त्या वेळी शालिवाहन नावाचा एक तरुण तिथे एका कुंभाराच्या घरात राहत होता. नागांचा राजा शेष हा त्याचा पिता. शेषाने एकदा मुलाला वचन दिले होते: “संकटात मला हाक मार.”
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
शालिवाहनाने अर्थ सांगितला
शालिवाहनाने ती गोष्ट ऐकली, आणि तो पुढे आला. “सज्जनहो,” तो थोर मंडळींना म्हणाला, “यात कोडे ते काय? या वाटणीचा अर्थ तुम्हाला कसा दिसत नाही?” “तरुणा,” ते म्हणाले, “आम्हाला तर हे कोडेच आहे. तुला अर्थ ठाऊक असेल, तर सांग.” “हे चौघे एकाच श्रीमंत माणसाचे मुलगे,” शालिवाहन म्हणाला. “त्यांच्या वडिलांनी वयाच्या क्रमाने आपली संपत्ती वाटली. सगळ्यात मोठ्याला त्यांनी माती दिली. म्हणजे त्यांची सगळी जमीन. दुसऱ्याला पेंढा दिला. म्हणजे त्यांचे सगळे धान्य. “तिसऱ्याला हाडे दिली. म्हणजे त्यांची सगळी गुरेढोरे. आणि सगळ्यात धाकट्याला कोळसे दिले. म्हणजे त्यांचे सगळे सोने.” असे कोडे सुटले, आणि भाऊ समाधानाने घरी गेले.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
बोलावणे नाकारले
कोडे कसे सुटले, हे विक्रमादित्याच्या कानावर गेले. तो थक्क झाला. त्याने प्रतिष्ठानच्या थोर मंडळींना एक पत्र पाठवले. “चार भावांच्या वाटणीचे कोडे ज्याने सोडवले, त्याला माझ्याकडे पाठवा,” असे त्यात लिहिले होते. थोर मंडळींनी पत्र वाचले आणि शालिवाहनाला बोलावले. “उज्जयिनीचा राजाधिराज विक्रमादित्य याने तुला बोलावले आहे,” ते म्हणाले. “त्याच्याकडे जा.” “हा विक्रमादित्य कोण मला बोलावणारा?” शालिवाहन म्हणाला. “त्याच्या बोलावण्यावरून मी जाणार नाही. मला त्याच्याकडून काही नको. त्याला माझ्याकडून काही हवे असेल, तर त्याने स्वतः यावे.” म्हणून थोर मंडळींनी राजाला उत्तर लिहून पाठवले: “तो येणार नाही.”
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
वेढा
हे वाचून विक्रमादित्य संतापाने पेटून उठला. तो आपले सगळे सैन्य घेऊन निघाला. प्रतिष्ठानला जाऊन त्याने नगराला वेढा घातला. मग त्याने शालिवाहनाकडे दूत पाठवले. “शालिवाहना,” दूत म्हणाले, “विक्रमादित्य महाराजांनी तुला बोलावले आहे. येऊन त्यांची भेट घे.” “दूतांनो,” शालिवाहन म्हणाला, “मी राजाला एकटा भेटणार नाही. विक्रमादित्याला मी रणांगणावरच भेटेन, तेही माझ्याभोवती सगळे सैन्य घेऊन. जा, राजाला तसे सांगा.” दूतांनी त्याचे शब्द राजाला सांगितले. मग विक्रमादित्य लढायला रणांगणावर आला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
मातीचे सैनिक आणि नाग
शालिवाहनाने कुंभाराच्या घरातली थोडी माती घेतली. त्या मातीतून त्याने हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ घडवले. मग मंत्र म्हणून त्याने त्या सगळ्यांना जिवंत केले. हे सैन्य घेऊन तो नगराबाहेर रणांगणावर आला. दोन्ही मोठी सैन्ये चालून आली. धुळीने आकाश झाकले, आणि त्यांच्या भाराने धरणी हादरली. मग ती एकमेकांना भिडली, आणि घनघोर युद्ध सुरू झाले. विक्रमादित्याने शालिवाहनाच्या सैन्याचा नाश केला. शालिवाहन हताश झाला. मग त्याला वडिलांचे वचन आठवले, आणि त्याने शेषाला हाक मारली. शेषाने आपले सगळे नाग पाठवले. त्यांनी विक्रमादित्याच्या सगळ्या सैन्याला दंश केला. त्यांच्या विषाने सैनिक निपचित झाले. ते रणांगणावर पडले, आणि त्यांना हलताही येईना. म्हणून विक्रमादित्य राजा एकटाच उज्जयिनीला परत गेला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
वर्षभर पाण्यात
आपले सैन्य पुन्हा जिवंत करावे, असे राजाला वाटत होते. म्हणून तो वर्षभर कमरेइतक्या पाण्यात उभा राहिला. त्याने शेषाची नव्हे, तर दुसऱ्या एका नागराजाची प्रार्थना केली. शेवटी तो नागराज त्याच्यावर प्रसन्न झाला. “राजा,” तो म्हणाला, “वर माग.” “तू माझ्यावर प्रसन्न झाला असलास,” विक्रमादित्य म्हणाला, “तर मला अमृताचा एक घडा दे. नागांच्या विषाने माझे सैन्य पडून आहे. अमृताने ते पुन्हा जिवंत होईल.” नागराजाने ते मान्य केले, आणि राजाला अमृताचा घडा दिला. तो घेऊन विक्रमादित्य घरच्या वाटेला लागला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
वाटेत भेटलेला ब्राह्मण
वाटेत एक ब्राह्मण राजाजवळ आला, आणि त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. “ब्राह्मणदेवा, आपण कुठून आलात?” राजाने विचारले. “प्रतिष्ठान नगरातून,” ब्राह्मण म्हणाला. “आपल्याला काय हवे आहे?” राजाने विचारले. “महाराज, जो मागेल त्याला आपण हवे ते देता,” ब्राह्मण म्हणाला. “मलाही काही हवे आहे. आपण ते देणार असाल, तर मी सांगतो.” “आपण जे मागाल ते मी देईन,” राजा म्हणाला. “तर मग तो अमृताचा घडा मला द्या,” ब्राह्मण म्हणाला. “आपल्याला कोणी पाठवले?” राजाने विचारले. “शालिवाहनाने मला पाठवले आहे,” ब्राह्मण म्हणाला.
चोविसावी पुतळी — अमृताचा घडा
पाळलेले वचन
सैन्य पुन्हा जिवंत करण्यासाठी राजाने ते अमृत मिळवले होते. पण त्याने विचार केला, “देईन, असे मी आधीच बोलून बसलो आहे. आता दिले नाही, तर माझी बदनामी होईल, आणि पापही लागेल. मला हा घडा दिलाच पाहिजे.” “महाराज, आपण का कचरता?” ब्राह्मण म्हणाला. “सज्जन माणूस दिलेला शब्द कधी मागे घेत नाही. एक वेळ सूर्य पश्चिमेला उगवेल, पण सज्जनाचे वचन मोडणार नाही.” “आपण म्हणता ते खरे आहे,” राजा म्हणाला. “घ्या हा अमृताचा घडा.” त्याने तो घडा ब्राह्मणाला दिला. राजाची स्तुती करत ब्राह्मण घरी गेला. राजा उज्जयिनीला परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चोविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भावांच्या नगराचे नाव पुरंदरपुरी, आणि दुसरा नागराज म्हणजे वासुकी. पत्रांतले लांबलचक मायने, सैन्यांचे आणि युद्धाचे वर्णन करणारे मोठे श्लोक, आणि आशीर्वादावरचे व दिलेला शब्द पाळण्यावरचे ब्राह्मणाचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात दिले आहेत.