सिंहासन बत्तिशी
दुसरी पुतळी — शंभर वर्षांचा यज्ञ
दुसरी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर बसायला आला. या वेळी दुसरी पुतळी त्याच्याशी बोलली. तिचे नाव प्रभावती. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्याचे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “मग त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. एकदा विक्रमादित्याने आपल्या हेरांना बोलावले. “सगळी पृथ्वी फिरा,” तो त्यांना म्हणाला. “कुठे काही विचित्र दिसले, किंवा कुठे एखादे अपूर्व तीर्थ दिसले, तर मला येऊन सांगा. मी तिथे जाईन.”
दुसरी पुतळी — शंभर वर्षांचा यज्ञ
एक अपूर्व तीर्थ
काही काळाने त्यांच्यातला एक जण दूरच्या देशांतून परत आला. “महाराज,” तो म्हणाला, “चित्रकूट पर्वताजवळ एक वन आहे. तिथे साधू-संत राहतात. तिथे एक सुंदर मंदिर आहे. डोंगरावरून एक निर्मळ ओढा खाली येतो. त्यात स्नान करणारा मोठ्यातल्या मोठ्या पापातूनही मुक्त होतो. “तिथे एक ब्राह्मणही आहे. तो एका मोठ्या यज्ञकुंडात आहुती देत असतो. किती वर्षांपासून तो हे करतो आहे, ते कोणालाच ठाऊक नाही. रोज तिथली राख बाहेर काढतात. आता त्या राखेचा डोंगराएवढा ढीग झाला आहे.”
दुसरी पुतळी — शंभर वर्षांचा यज्ञ
शंभर वर्षे
हे ऐकून राजा निघाला. बरोबर फक्त तो दूत होता. ते ठिकाण पाहून राजाला फार आनंद झाला. “हे खरोखरच पवित्र स्थान आहे,” तो म्हणाला. “जगदंबा स्वतः इथे राहते.” त्याने देवीला नमस्कार केला. मग तो यज्ञकुंडापाशी त्या ब्राह्मणाकडे गेला. “ब्राह्मणदेवा,” त्याने विचारले, “आपण किती वर्षे या आहुती देत आहात?” “शंभर वर्षे,” ब्राह्मण म्हणाला. “तरीही देवी माझ्यावर प्रसन्न होत नाही.”
दुसरी पुतळी — शंभर वर्षांचा यज्ञ
राजाची आहुती
मग राजाने देवीची पूजा केली, आणि त्यानेही अग्नीत आहुती दिली. पण तरीही देवी प्रसन्न झाली नाही. तेव्हा राजाने विचार केला, “मी देवीला माझे मस्तकच अर्पण करीन.” त्याने आपल्या गळ्यावर तलवार ठेवली. तो स्वतःचे मस्तक छाटायला तयार झाला. त्याच क्षणी देवीने त्याची तलवार अडवली. “राजा,” ती म्हणाली, “मी तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे. वर माग.” “हा ब्राह्मण शंभर वर्षे आहुती देतो आहे,” राजा म्हणाला. “आपण त्याच्यावर प्रसन्न का नाही? आणि माझ्यावर इतक्या लवकर कशा प्रसन्न झालात?” “राजा,” देवी म्हणाली, “तो आहुती देतो, पण मनापासून नाही. म्हणून मी त्याच्यावर प्रसन्न नाही. देव माणसाच्या हृदयात असतो, लाकडाच्या किंवा दगडाच्या मूर्तीत नाही. खरे महत्त्व मनाला आहे.”
दुसरी पुतळी — शंभर वर्षांचा यज्ञ
मोठ्या झाडासारखा
“देवी,” राजा म्हणाला, “आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर हा ब्राह्मण जे मागतो आहे, ते याला द्या.” “राजा,” देवी म्हणाली, “तू एखाद्या मोठ्या झाडासारखा आहेस. झाड स्वतः रणरणत्या उन्हात उभे राहते, आणि दुसऱ्यांना सावली देते. तूही दुसऱ्यांचे कष्ट वाचावेत म्हणून स्वतः कष्ट सोसतोस.” मग राजाची स्तुती करत देवीने ब्राह्मणाचे मागणे पुरे केले. आणि राजा आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या दुसऱ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मोठा पापी कोण ते दाखवणारे काळे पाणी, नक्षत्रांवरून ठरवलेला यज्ञाचा काळ आणि राजाचे स्नान इथे गाळले आहेत. प्रार्थना, श्रद्धा, आणि झाडे, नद्या व गायी यांच्या उपकारांविषयीचे देवीचे श्लोकही गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितले आहेत.