सिंहासन बत्तिशी
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
एकतिसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर बसायला गेला. आणि पुन्हा एक पुतळी बोलली. ही होती एकतिसावी पुतळी, मरालगमना. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्यासारखे औदार्य आणि इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य आहे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. विक्रमादित्य राज्य करत होता, तेव्हाची गोष्ट. एके दिवशी एक साधू त्याच्याकडे आले. ते अंगावर वस्त्र न घालता फिरत असत. त्यांनी राजाला आशीर्वाद दिला, आणि ते बसले.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
साधूंची मागणी
“महाराज,” साधू म्हणाले, “अमावास्येच्या आदल्या रात्री मोठ्या स्मशानात मी एक यज्ञ करणार आहे. आपण परोपकारी आहात, आणि मोठे वीर आहात. म्हणून आपण माझे मदतनीस व्हा.” “मी काय करायचे?” राजाने विचारले. “स्मशानापासून जवळच एक झाड आहे,” साधू म्हणाले. “त्याला एक वेताळ लटकलेला आहे. तो वेताळ आपण माझ्याकडे घेऊन यायचा. आणि वाटेत एक शब्दही बोलायचा नाही.” राजाने तसे करायचे वचन दिले.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
वेताळाची अट
अमावास्येच्या आदल्या रात्री साधू यज्ञाचे सगळे साहित्य घेऊन स्मशानात बसले. मध्यरात्री राजाही तिथे आला. साधूंनी त्याला झाडाकडे जाणारी वाट दाखवली. राजा झाडापाशी गेला. त्याने वेताळाला खांद्यावर घेतले. त्याला घेऊन तो परत येत असताना वेताळ बोलला. “हे राजा, वाटेचा शीण जावा म्हणून मला एखादी गोष्ट सांगा.” राजा काहीच बोलला नाही. आपले मौन मोडेल, अशी त्याला भीती होती. “बोलावे लागेल, म्हणून आपण गोष्ट सांगत नाही,” वेताळ म्हणाला. “तर मग मीच एक गोष्ट सांगतो. शेवटी मी एक प्रश्न विचारीन. उत्तर ठाऊक असूनही आपण गप्प बसलात, तर आपल्या मस्तकाची हजार शकले होतील.”
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
राजपुत्र आणि ब्राह्मण
“ऐका महाराज,” वेताळ म्हणाला. “हिमालयाच्या दक्षिण उतारावर एक नगर होते. तिथे एक राजा राहत होता. त्याला एक मुलगा होता. “एके दिवशी तो राजपुत्र शिकारीला गेला. एका हत्तीचा पाठलाग करत तो जंगलात खोलवर गेला. शेवटी त्याला नगराकडे परतायची वाट सापडली. एकटाच घोड्यावरून घरी परतत असताना तो जंगलाच्या मधोमध एका नदीपाशी आला. तिच्या काठावर एक ब्राह्मण धार्मिक विधी करत होता. “‘ब्राह्मणा,’ राजपुत्र म्हणाला, ‘मी पाणी पितो, तोपर्यंत माझा घोडा धर.’ “‘मी काय तुझा नोकर आहे, तुझा घोडा धरायला?’ ब्राह्मण म्हणाला. “तेव्हा राजपुत्राने त्याला चाबकाने मारले.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
मारणारा हात
“ब्राह्मण रडत रडत राजाकडे गेला, आणि त्याने राजाला सगळे सांगितले. राजाचे डोळे रागाने लाल झाले. त्याने मुलाला राज्यातून हाकलून द्यायचा हुकूम दिला. “‘महाराज,’ एक मंत्री म्हणाला, ‘आपल्यानंतर राजा व्हायला आपला मुलगा पूर्ण योग्य आहे. त्याला हाकलून देणे बरोबर नाही.’ “‘बरोबरच आहे,’ राजा म्हणाला. ‘त्याने ब्राह्मणाला चाबकाने मारले. म्हणून तो राज्य करायला योग्य नाही. ज्या हाताने त्याने ब्राह्मणाला मारले, तो हात तोडून टाका.’
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
ब्राह्मणाने क्षमा केली
“राजा मुलाचा हात तोडवणारच होता. तेवढ्यात तो ब्राह्मण आत आला. “‘महाराज,’ तो म्हणाला, ‘आपल्या मुलाने हे अजाणतेपणी केले. यापुढे तो असे चुकीचे काम कधीच करणार नाही. माझ्यासाठी त्या तरुणाला सोडा. माझा राग गेला.’ “मग राजाने मुलाला सोडून दिले, आणि ब्राह्मण आपल्या ठिकाणी परत गेला.” वेताळाने आपली गोष्ट संपवली. “महाराज,” त्याने विचारले, “राजा आणि ब्राह्मण, या दोघांपैकी जास्त सद्गुणी कोण?” “राजा जास्त सद्गुणी,” विक्रमादित्य म्हणाला.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
पंचवीस गोष्टी
पण हे बोलून राजाने मौन मोडले होते. म्हणून वेताळ त्याला सोडून थेट झाडावर परत गेला. राजाही परत गेला, आणि त्याने वेताळाला पुन्हा खांद्यावर घेतले. त्याला नेत असताना वेताळाने आणखी एक गोष्ट सांगितली. असे पुन्हा पुन्हा होत राहिले. वेताळाने एकूण पंचवीस गोष्टी सांगितल्या. त्या पंचवीस गोष्टी, आणि राजाने वेताळाला कसे जिंकले याची सगळी कहाणी, या संकेतस्थळावरच्या “विक्रम वेताळ” या दुसऱ्या पुस्तकात सांगितली आहे. शेवटी वेताळ राजाला वश झाला. त्याने राजाची चतुर बुद्धी पाहिली होती. सगळ्या कलांतले राजाचे कौशल्य, त्याचा दयाळूपणा, धैर्य आणि औदार्यही पाहिले होते.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
साधूंचा डाव
“महाराज,” वेताळ म्हणाला, “हे नग्न साधू आपला जीव घ्यायला टपले आहेत.” “ते कसे?” राजाने विचारले. “आपण मला त्यांच्याकडे घेऊन गेलात, की ते म्हणतील, ‘महाराज, आपण फार दमला आहात. यज्ञाच्या अग्नीला प्रदक्षिणा घाला, आणि जमिनीवर साष्टांग नमस्कार घाला. मग घरी जा.’ आपण नमस्कारासाठी वाकलात, की ते तलवारीने आपल्याला मारतील. मग आपल्या देहाची ते यज्ञात आहुती देतील. त्या आहुतीने त्यांना अष्टमहासिद्धी मिळतील. अष्टमहासिद्धी म्हणजे आठ अद्भुत शक्ती. अणूएवढे लहान होण्याची शक्ती ही त्यांतलीच एक.” “मग मी काय करू?” राजाने विचारले.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
आधी करून दाखवा
“साधू आपल्याला नमस्कार करून जायला सांगतील,” वेताळ म्हणाला, “तेव्हा त्यांना असे सांगा: ‘मी सम्राट आहे. सगळे राजे माझ्यापुढे वाकतात. पण मी कधीच कोणाला नमस्कार केलेला नाही. म्हणून नमस्कार कसा करायचा, ते मला ठाऊक नाही. आधी आपण करून दाखवा. ते पाहून मी करीन.’ “ते नमस्कारासाठी वाकले, की त्यांचे मस्तक उडवा. मग आपल्यातर्फे मी आहुती देईन, आणि अष्टमहासिद्धी आपल्याला मिळतील.” वेताळाने सांगितले, तसेच विक्रमादित्य राजाने केले. मग वेताळाने ब्राह्मणाचे रूप घेतले, आणि साधूंच्या मस्तकाची आहुती दिली. आणि राजाला अष्टमहासिद्धी मिळाल्या.
एकतिसावी पुतळी — झाडावरचा वेताळ
राजाचा वर
“महाराज,” वेताळ म्हणाला, “मी आपल्यावर प्रसन्न आहे. वर मागा.” “तू माझ्यावर प्रसन्न असशील,” राजा म्हणाला, “तर त्या साधूंना पुन्हा जिवंत कर. आणि मी जेव्हा जेव्हा तुला बोलावीन, तेव्हा तेव्हा माझ्याकडे ये.” वेताळाने ते मान्य केले. त्याने साधूंना पुन्हा जिवंत केले, आणि तो आपल्या ठिकाणी निघून गेला. ज्या साधूंनी राजाला मारायचे ठरवले होते, त्यांनाच विक्रमादित्याने अष्टमहासिद्धी देऊन टाकल्या. मग तो आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य, असे धैर्य आणि असे इतर गुण आपल्यात असतील, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या एकतिसाव्या कथेवरून, आणि तिच्यातल्या उपकथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ती उपकथा ब्राह्मणाचा अपमान करणाऱ्या राजपुत्राची आहे. साधूंचे आशीर्वादाचे श्लोक, त्यांनी राजाला दिलेले फळ, झाडाचे नाव (शमी), उपकथेतल्या नगराची, राजाची आणि राजपुत्राची नावे, आणि ब्राह्मणांचा मान राखण्याविषयीचे राजाचे अनेक श्लोक इथे गाळले आहेत.