सिंहासन बत्तिशी
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
एकविसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला, आणि पुन्हा एक पुतळी बोलली. या वेळी ती होती एकविसावी पुतळी, सुरतगह्वरा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आहे, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्याच्या एका मंत्र्याला एक मुलगा होता. त्याचे नाव अनर्गल. आळशी तरुण पोरांसारखा अनर्गल राहत असे. तो चमचमीत खाई, मौज करी, आणि अभ्यास मात्र मुळीच करत नसे.
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
वडिलांची बोलणी
एके दिवशी त्याच्या वडिलांनी, म्हणजे त्या मंत्र्याने, त्याला कडक शब्दांत सुनावले. “अनर्गला, तू माझा पोटचा मुलगा आहेस, पण फार उनाड आहेस. तू शिकत नाहीस. तू मूर्ख आहेस. तुझा मला काडीचाही उपयोग नाही. जो मुलगा शहाणा नाही आणि चांगलाही नाही, त्याचा काय उपयोग?” वडिलांचे हे बोलणे ऐकून अनर्गलाला फार लाज वाटली. आपल्या आजवरच्या जगण्याचा त्याला वीट आला. तो घर सोडून दूरदेशी गेला. तिथे त्याने एका गुरूंची सेवा केली, आणि सगळ्या विद्या शिकून घेतल्या. मग पुष्कळ दिवसांनी तो घरी परत यायला निघाला.
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
रानातले तळे
वाटेत रानाच्या मधोमध त्याला एक देऊळ लागले. देवळाजवळ स्वच्छ पाण्याचे एक सुंदर तळे होते. ते कमळांनी भरले होते, आणि त्यात पक्ष्यांच्या जोड्या होत्या. तळ्याच्या एका भागात पाणी फार गरम होते. अनर्गल तिथे बसला. सूर्य मावळला. मध्यरात्री त्या गरम पाण्यातून आठ दिव्य स्त्रिया वर आल्या. त्या देवळात गेल्या. सगळे विधी करून, नाचून-गाऊन त्यांनी देवाची पूजा केली. देव प्रसन्न झाला, आणि त्याने त्यांना एक वर दिला. अनर्गलाने हे सगळे पाहिले.
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
अनर्गल माघारी फिरला
पहाटे त्या स्त्रिया परत जात होत्या, तेव्हा त्यांना अनर्गल दिसला. “सज्जना,” त्यांच्यातली एक म्हणाली, “आमच्याबरोबर आमच्या नगरात चल.” “ठीक आहे,” अनर्गल म्हणाला, आणि तो तिच्याबरोबर गेला. मग त्या स्त्रिया गरम पाण्यात उतरल्या. त्यांच्या मागोमाग त्या पाण्यात शिरायची अनर्गलाला भीती वाटली. तो आत गेला नाही. म्हणून तो तसाच आपल्या नगरात घरी परतला. आईवडिलांना आणि सगळ्या घरच्यांना तो पुन्हा भेटला. दुसऱ्या दिवशी अनर्गल राजाला भेटायला गेला. नमस्कार करून तो बसला. “अनर्गला,” राजाने उत्सुकतेने विचारले, “इतके दिवस तू कुठे होतास?” “विद्या मिळवायला गेलो होतो, महाराज,” अनर्गल म्हणाला.
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
राजा पाहायला निघाला
“आणि परदेशात तू काय काय नवल पाहिलेस?” राजाने विचारले. मग अनर्गलाने त्याला त्या गरम पाण्याची हकीकत सांगितली. ती ऐकून राजा अनर्गलाला घेऊन त्या जागी गेला. सूर्य मावळल्यावर, मध्यरात्री, त्या दिव्य स्त्रिया पुन्हा गरम पाण्यातून वर आल्या. त्या देवापुढे गेल्या, आणि त्याच विधींनी, नाचून-गाऊन त्यांनी त्याची पूजा केली. सकाळी त्या परत जात असताना त्यांच्यातल्या एकीला राजा दिसला. “सज्जना,” ती म्हणाली, “माझ्याबरोबर माझ्या नगरात चल.”
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
पाण्याखालचे नगर
राजा तिच्याबरोबर गेला. त्या स्त्रिया गरम पाण्यात उतरल्या. त्या पाताळातल्या आपल्या नगरात गेल्या. राजानेही गरम पाण्यात बुडी मारली, आणि तो त्यांच्याबरोबर गेला. तिथे सगळ्या स्त्रियांनी दिवे ओवाळून त्याचे स्वागत केले. “हे वीरा,” त्या म्हणाल्या, “तुझ्यासारखे धैर्य आणि धाडस कोणातच नाही. तू या राज्याचा स्वामी हो. आम्ही सगळ्या तुझी सेवा करू.” “मला या राज्याची गरज नाही,” राजा म्हणाला. “मला माझे राज्य आहे. मी इथे हे नवल पाहायला आलो.”
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
आठ रत्ने
“हे थोर पुरुषा, आम्ही तुझ्यावर प्रसन्न आहोत,” त्या म्हणाल्या. “हवे ते माग.” “देवींनो, आपण कोण?” राजाने विचारले. “आम्ही अष्टमहासिद्धी आहोत,” त्या म्हणाल्या. अष्टमहासिद्धी म्हणजे आठ अद्भुत शक्ती. अणूएवढे लहान होण्याची शक्ती ही त्यांतलीच एक. “तर मग मला अष्टमहासिद्धी द्या,” राजा म्हणाला. मग त्या स्त्रियांनी त्याला आठ रत्ने दिली. त्या रत्नांत त्या आठ सिद्धी होत्या. रत्ने घेऊन राजा घरी निघाला. वाटेत एक म्हातारा ब्राह्मण त्याच्याजवळ आला, आणि त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. “ब्राह्मणदेवा,” राजाने विचारले, “आपण कुठून आलात?”
एकविसावी पुतळी — गरम पाण्यातल्या स्त्रिया
गरीब ब्राह्मण
“मी चंपा नगरीत राहतो,” ब्राह्मण म्हणाला. “माझे कुटुंब मोठे आहे, आणि मी अगदी कफल्लक आहे. माझी बायको मला इतकी बोलली, की मी घर सोडून निघालो. माणूस गरीब झाला, की बायको आणि घरची माणसे त्याच्याकडे पाठ फिरवतात. तो शूर असेल, हुशार असेल, तरी त्याला कोणी किंमत देत नाही.” हे ऐकून राजाने ती आठ रत्ने ब्राह्मणाला दिली. राजाची स्तुती करत ब्राह्मण घरी गेला. राजाही उज्जयिनीला परत आला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे शौर्य आणि असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या एकविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मंत्र्याचे नाव, बुद्धिसिंधू, मूर्ख मुलांवरचे त्याचे श्लोक, आणि ब्राह्मणाचा आशीर्वाद व दारिद्र्यावरचे त्याचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एक-दोन वाक्यांत दिले आहेत.