सिंहासन बत्तिशी
एकोणतिसावी पुतळी — डोंगरातून आलेला भाट
एकोणतिसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनापाशी आला. या वेळी एकोणतिसावी पुतळी त्याच्याशी बोलली. तिचे नाव चंद्रमुखी. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्यासारखे औदार्य आणि इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसू शकतो. दुसरा कोणी नाही.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची आणि त्याच्या इतर गुणांची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. एकदा विक्रमादित्य राजा आपल्या दरबारात बसला होता. दरबारातले राजपुत्र त्याच्याभोवती बसले होते. तेवढ्यात एक भाट आत आला.
एकोणतिसावी पुतळी — डोंगरातून आलेला भाट
तहानलेला मोर
भाटाने राजाला आशीर्वाद दिला. “महाराज,” तो म्हणाला, “जोपर्यंत गंगा वाहते आणि आकाशात सूर्य तळपतो, तोपर्यंत आपण राज्य करा. आणि तोपर्यंत आपली मुले-नातवंडे आपल्याभोवती असोत.” मग त्याने राजाची स्तुती केली. “मी दूर हिमालयाच्या उतारावर राहतो. तिथेसुद्धा आपली कीर्ती माझ्या कानावर आली. म्हणून मी आपल्याकडे आलो आहे. उन्हाळ्यात तहानलेला मोर पावसाच्या ढगाकडे धाव घेतो, आणि पाण्यासाठी आर्त हाक देतो. तसाच मी आलो आहे.”
एकोणतिसावी पुतळी — डोंगरातून आलेला भाट
धनाचा स्वामी
“स्वर्गातल्या कल्पवृक्षासारखे आपण आहात,” भाट म्हणाला. “जो मागेल, त्याची इच्छा आपण पुरी करता. म्हणून आज माझे दारिद्र्य संपले. आता मी आपल्याला दुसऱ्या एका राजाची गोष्ट सांगतो. दूर उत्तरेला, हिमालयात, धनेश्वर नावाचा एक राजा आहे. धनेश्वर म्हणजे धनाचा स्वामी. त्याच्याकडे जो मागायला येतो, त्याचे गरिबीचे दुःख तो दूर करतो. त्याला श्रीमंत करतो. “एकदा त्याने वसंतोत्सव साजरा केला. त्यासाठी सगळ्या देशांतून याचक आले. परदेशांतूनसुद्धा आले. त्या दिवशी त्याने अठरा कोटी सोन्याची नाणी दान केली. इतके मोठे त्याचे दान होते. “पण त्या देशातसुद्धा माझे डोळे फक्त आपल्याकडेच लागले होते.”
एकोणतिसावी पुतळी — डोंगरातून आलेला भाट
खजिना उघडला
हे ऐकून राजाने आपल्या खजिनदाराला बोलावले. “या भाटाला खजिन्यात घेऊन जा,” तो म्हणाला. “त्याला मौल्यवान रत्ने दाखव. त्याला हवी तेवढी घेऊ दे.” खजिनदार लगेच भाटाला खजिन्यात घेऊन गेला. तिथली अनेक सुंदर रत्ने त्याने त्याला दाखवली. भाटाने त्याला हवी ती रत्ने घेतली. सगळ्या इच्छा पुऱ्या झाल्यावर भाट पुन्हा राजापुढे आला. “महाराज,” तो म्हणाला, “आपल्या कृपेने आता मीच धनेश्वर झालो आहे. जणू कुबेराचा सगळा खजिना माझ्या हाती आला आहे.
एकोणतिसावी पुतळी — डोंगरातून आलेला भाट
देवांनाही सर नाही
“मोठमोठे देवसुद्धा आपल्यासारखे नाहीत. जुन्या कथांप्रमाणे प्रत्येक देवाला कसला ना कसला कलंक लागलेला आहे. पण आपली कीर्ती कधी ओसरत नाही, आणि तिला कसलाही कलंक नाही. म्हणून देवांशीसुद्धा आपली तुलना होऊ शकत नाही.” अशी राजाची स्तुती करून भाटाने त्याला आशीर्वाद दिला. “चिरंजीव व्हा,” तो म्हणाला. मग श्रीमंत होऊन तो आपल्या घरी परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या एकोणतिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भाटाचे श्लोक प्रत्येकी एक-दोन वाक्यांत दिले आहेत. शिव, विष्णू आणि ब्रह्मा यांच्या दोषांवर शब्दांच्या कोट्या करणारे त्याचे श्लोक एका ओळीत दिले आहेत. त्याच्या आशीर्वादातला मेरू पर्वत, धनेश्वराच्या नगराचे नाव जंबीर, आणि त्याच्या उत्सवाची तिथी, हे इथे गाळले आहे.