सिंहासन बत्तिशी
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
एकोणिसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढू लागला. या वेळी एकोणिसावी पुतळी बोलली. तिचे नाव मदनवती. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आपल्यात असतील, तर या सिंहासनावर बसा.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य पृथ्वीवर राज्य करत होता, तेव्हा त्याची सगळी प्रजा सुखी होती. हवा तेव्हा पाऊस पडे, आणि शेतात भरघोस पीक येई. एके दिवशी राजा सिंहासनावर बसला होता. त्याच्या सेवेतले राजपुत्र त्याच्याभोवती होते. तेवढ्यात एक शिकारी आत आला, आणि त्याने नमस्कार केला. “महाराज,” तो म्हणाला, “रानात डोंगराएवढे एक रानडुक्कर आले आहे. चला, बघायला चला!”
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
प्रचंड रानडुक्कर
म्हणून राजा राजपुत्रांना घेऊन रानात गेला. तिथे त्यांना ते रानडुक्कर दिसले. ते नेमके एका ओढ्याकाठच्या झाडीत शिरत होते. माणसांचा आवाज ऐकून ते पुन्हा बाहेर आले. लगेच राजपुत्रांनी त्याच्यावर सगळ्या प्रकारची शस्त्रे चालवली. प्रत्येकजण दुसऱ्याच्या पुढे जायला धडपडत होता. पण त्या रानडुकराने त्यांच्या शस्त्रांची पर्वाच केली नाही. सगळ्या राजपुत्रांना चुकवून ते एका अरुंद दरीत पळाले. ती दरी एका डोंगरात जात होती. राजा अगदी त्याच्या पाठोपाठ होता. डोंगरापाशी त्याला एका गुहेचे तोंड दिसले, आणि तो आत शिरला.
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
डोंगरातले नगर
काही अंतर राजा गडद अंधारातून चालत राहिला. मग त्याला पुढे मोठा प्रकाश दिसला. आणखी थोडे पुढे गेल्यावर एक फार सुंदर नगर दिसले. त्या नगराचे तट सोन्याचे होते. वाडे आकाशाला भिडले होते. तिथे देवळे होती, पवित्र उपवने होती. बाजार सगळ्या प्रकारच्या संपत्तीने भरलेले होते. नगरात श्रीमंत माणसे आणि सुंदर अप्सरा भरलेल्या होत्या. राजा बाजारात आला. तिथे त्याला सूर्यासारखा तेजस्वी एक राजवाडा दिसला. त्या नगराचा राजा होता बळी, दैत्यांचा राजा.
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
बळीचे स्वागत
विक्रमादित्य राजवाड्यात शिरताच त्याला बळीसमोर नेले. बळी आपल्या सिंहासनावर बसला होता. त्याने विक्रमादित्याला मिठी मारली, आणि एका फार सुंदर सिंहासनावर बसवले. “महाराज,” त्याने विचारले, “आपण इथे कशासाठी आलात?” “आपल्याला भेटायला आलो,” विक्रमादित्य म्हणाला. “आज मला आनंद झाला,” बळी म्हणाला. “आज माझे कुळ धन्य झाले, कारण आपण माझ्या घरी आलात.” “महाराज,” विक्रमादित्य म्हणाला, “आपले कुळ तर खरेच धन्य आहे. प्रत्यक्ष विष्णू आपल्याकडे दान मागायला आला होता. त्याच्यापुढे मी कोण?”
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
बळीच्या भेटी
“आपण माझे मित्र म्हणून इथे आला असाल,” बळी म्हणाला, “तर माझ्यावर एक उपकार करा. माझ्याकडे काही तरी मागा.” “मला कशाचीच गरज नाही,” विक्रमादित्य म्हणाला. “आपल्या कृपेने मला हवे ते सगळे आहे.” “आपल्याला गरज आहे, असे मी म्हटले नाही,” बळी म्हणाला. “मैत्रीची खूण म्हणून मी विचारले. मित्र एकमेकांना देतात, आणि एकमेकांकडून घेतात.” मग बळीने त्याला दोन भेटी दिल्या. एक होता धातूंचे सोने करणारा रस. दुसरे होते माणसाला म्हातारपणातून आणि मरणातून सोडवणारे रसायन.
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
ब्राह्मण आणि त्याचा मुलगा
विक्रमादित्याने बळीचा निरोप घेतला. तो गुहेतून बाहेर आला, आणि घोड्यावर बसला. मोठ्या रस्त्याला लागल्यावर त्याला एक म्हातारा ब्राह्मण आणि त्याचा मुलगा भेटले. ते फार गरीब आणि दीनवाणे होते. म्हाताऱ्याने राजाला आशीर्वाद दिला. “महाराज,” तो म्हणाला, “मी फार गरीब ब्राह्मण आहे, आणि माझे कुटुंब मोठे आहे. आम्ही फार भुकेले आहोत. आजच्या जेवणापुरते पैसे मला द्या.” “ब्राह्मणदेवा,” राजा म्हणाला, “आत्ता माझ्याजवळ पैसे नाहीत. पण दोन मौल्यवान वस्तू आहेत. एक सात धातूंचे सोने करणारा रस, आणि दुसरे माणसाला म्हातारपणातून आणि मरणातून सोडवणारे रसायन. या दोहोंपैकी एक घ्या.”
एकोणिसावी पुतळी — बळीच्या दोन भेटी
बापलेकांचे भांडण
“मला रसायन द्या,” बाप म्हणाला, “म्हणजे मी म्हातारपणातून आणि मरणातून सुटेन.” “रसायनाचा काय उपयोग?” मुलगा म्हणाला. “आपण कधी म्हातारे झालो नाही, कधी मेलो नाही, तरी गरीबच राहू. धातूंचे सोने करणारा रस घेऊ या.” असे बाप आणि मुलगा भांडू लागले. ते ऐकून राजाने त्या दोघांना रस आणि रसायन दोन्ही दिले. मग राजाची स्तुती करत ते दोघे घरी गेले. आणि राजा उज्जयिनीला परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या एकोणिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राज्याचे आणि दरबारातल्या राजपुत्रांचे वर्णन थोडक्यात दिले आहे. मैत्रीवरचे आणि दानावरचे बळीचे श्लोक, आणि बळीच्या वडिलांचे नाव, विरोचन, इथे गाळले आहेत.