सिंहासन बत्तिशी
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
सिंहासनाशेजारी राणी
भोज राजाला पुरलेले सिंहासन सापडले होते. आता भोजाच्या मंत्र्याने त्याला एक गोष्ट सांगितली. ती होती एका राजाची आणि त्याच्या शहाण्या मंत्र्याची. फार पूर्वी विशाला नगरीत नंद नावाचा एक पराक्रमी राजा होता. त्याचा मंत्री बहुश्रुत मोठा शहाणा होता. राजाला एक मुलगाही होता. त्याचे नाव जयपाल. नंद राजाची भानुमती नावाची एक राणी होती. राजाचे तिच्यावर फार प्रेम होते. क्षणभरसुद्धा तिच्यापासून दूर राहणे त्याला सहन होत नसे. तो सिंहासनावर बसला, की तिलाही आपल्या शेजारी बसवत असे, सगळ्या दरबारासमोर. बहुश्रुत मंत्र्याला वाटले, “हे बरोबर नाही. दरबारात हरतऱ्हेची माणसे येतात, आणि राणीला पाहतात. पण राजा प्रेमात इतका बुडाला आहे, की त्याला हे दिसतच नाही.”
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राणीऐवजी चित्र
एके दिवशी मंत्र्याने योग्य वेळ साधली. “महाराज,” तो म्हणाला, “राणीसाहेबांनी दरबारात आपल्या शेजारी बसणे शोभत नाही. धर्मशास्त्र सांगते, राजाच्या पत्नीने महालातच राहावे.” “हे सगळे मला ठाऊक आहे,” राजा म्हणाला. “पण मी काय करू? मला क्षणभरसुद्धा तिच्याशिवाय राहवत नाही.” “मग असे करा,” मंत्री म्हणाला. “एखाद्या चित्रकाराकडून राणीसाहेबांचे चित्र काढून घ्या. ते आपल्या समोरच्या भिंतीवर लावा. मग त्या आपल्याला सतत दिसत राहतील.” राजाला ही युक्ती आवडली. त्याने एका चित्रकाराला बोलावले. “मी राणीसाहेबांना आधी डोळ्यांनी पाहिले पाहिजे,” चित्रकार म्हणाला. “मग मी त्यांचे हुबेहूब चित्र काढीन.” म्हणून राणीला उंची वस्त्रे आणि दागदागिने घालून सजवले, आणि चित्रकाराला दाखवले.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राहिलेला तीळ
चित्रकाराने राणीचे सुंदर चित्र काढले आणि राजाला दिले. राजा खूश झाला. त्याने चित्रकाराला भरपूर बक्षीस दिले. मग राजाच्या गुरूंनी ते चित्र पाहिले. हे गुरू शारदानंदन नावाचे एक ब्राह्मण होते. “चित्रकारा,” गुरू म्हणाले, “तू राणीसाहेबांचे चित्र अगदी जसेच्या तसे काढले आहेस. पण एक गोष्ट तू विसरलास. त्यांच्या डाव्या कमरेवर तिळाच्या दाण्याएवढा एक तीळ आहे. तो तू काढलेला नाहीस.” राजाने हे ऐकले. नंतर राणीबरोबर एकांतात असताना त्याने तिची डावी कमर पाहिली. तिथे तो तीळ होता, अगदी तिळाच्या दाण्याएवढा.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राजाचा संशय
राजाने विचार केला, “हा तीळ तिच्या अंगावर झाकलेल्या जागी आहे. गुरूने तो कसा पाहिला? तो तिचा प्रियकर असेल, तरच. नाहीतर त्याला हे कळणे शक्यच नाही.” त्याने बहुश्रुत मंत्र्याला बोलावले आणि सगळे सांगितले. मंत्र्याने त्या वेळी राजाशी वाद घातला नाही. “महाराज,” तो म्हणाला, “कोणाच्या मनात काय असते, ते कोण सांगणार? तसे असूही शकेल.” “मंत्री,” राजा म्हणाला, “तू माझा मित्र असशील, तर गुरूला ठार मार.” “जशी आज्ञा,” मंत्री म्हणाला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
गुरूंना नेले
मंत्र्याने सगळ्या लोकांसमोर शारदानंदन गुरूंना बांधले. “किती खरे म्हणतात,” गुरू म्हणाले, “राजा कोणाचाच मित्र नसतो! राजा रागावला, की निरपराध माणूसही गुन्हेगार ठरतो.” वधस्थानाकडे जाताना ते पुन्हा एकदा बोलले. “रानात असो वा रणात, आगीत असो वा पाण्यात, माणसाने पूर्वी केलेली पुण्यकर्मेच नेहमी त्याचे रक्षण करतात.” पण मंत्र्याने विचार केला, “हे खरे असो वा खोटे, ब्राह्मणाला कशाला मारायचे? तो मोठा अधर्म होईल.” म्हणून कोणालाही कळू न देता त्याने गुरूंना आपल्या घरी नेले, आणि तळघरात लपवून ठेवले. मग तो राजाकडे परत गेला. “महाराज, आपली आज्ञा पूर्ण झाली.” “छान केलेस,” राजा म्हणाला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
न ऐकलेला इशारा
काही दिवसांनी राजाचा मुलगा जयपाल रानात शिकारीला निघाला. तो निघताच अपशकुन होऊ लागले. अवेळी पाऊस पडला. धरणी कापली. सोसाट्याचा वारा सुटला, आणि आकाशातून एक तारा तुटून पडला. मंत्र्याचा मुलगा जयपालाचा मित्र होता. त्याने त्याला अडवायचा प्रयत्न केला. “जयपाल, आज शिकारीला जाऊ नकोस. हे फार वाईट अपशकुन आहेत.” “मग त्यांचा अर्थ काय, ते आज कळेलच,” जयपाल म्हणाला. “अशुभ शकुनाची परीक्षा शहाणा माणूस घेत नाही,” मित्र म्हणाला. पण जयपालाने ऐकले नाही. तो घोड्यावर बसून निघून गेला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
रानात एकटा
रानात राजपुत्राने पुष्कळ प्राणी मारले. मग त्याला एक ठिपकेदार हरीण दिसले. त्याचा पाठलाग करत तो घनदाट जंगलात खोलवर गेला. त्याने मागे वळून पाहिले, तर त्याची सगळी माणसे नगराच्या वाटेला लागली होती. त्याच क्षणी ते हरीणही दिसेनासे झाले. राजपुत्र घोड्यावर एकटाच उरला. समोर एक सुंदर तळे होते. तो खाली उतरला. त्याने घोडा एका फांदीला बांधला. मग तो पाणी प्याला, आणि एका झाडाच्या सावलीत बसला. तेवढ्यात एक भयंकर वाघ आला. घोड्याने त्याला पाहिले. तो हिसडा देऊन सुटला, आणि नगराच्या वाटेने पळून गेला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
झाडावरचे अस्वल
राजपुत्र भीतीने थरथर कापू लागला. त्याने एक फांदी धरली आणि तो झाडावर चढला. पण त्याच्या आधीच तिथे एक अस्वल चढून बसले होते. ते पाहून राजपुत्र आणखीनच घाबरला. “राजपुत्रा, घाबरू नकोस,” अस्वल म्हणाले. “आज तू माझ्या आश्रयाला आला आहेस. म्हणून मी तुला काही इजा करणार नाही. माझ्यावर विश्वास ठेव. वाघाचीही भीती बाळगू नकोस.” राजपुत्राने त्याचे आभार मानले. वाघ आला आणि झाडाखाली वाट पाहत बसला. मग सूर्य मावळला. राजपुत्र फार थकला होता. “राजपुत्रा,” अस्वल म्हणाले, “तुला झोप येते आहे. तू झाडावरून खाली पडशील. जरा वर ये, आणि माझ्या कुशीत झोप.” म्हणून राजपुत्र अस्वलाच्या कुशीत झोपी गेला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
वाघाचा डाव
मग वाघ अस्वलाला म्हणाला, “हा माणूस गावातून आलेला आहे. आपल्यासारख्या प्राण्यांची शिकार करायला तो रानात आला. तो आपला शत्रू आहे. मग तू त्याला कुशीत का धरले आहेस? हा माणूस आहे. तू त्याच्याशी चांगला वागलास, तरी तो तुझे वाईटच करील. त्याला खाली फेक. मी त्याला खाऊन आनंदाने निघून जाईन, आणि तूही घरी जा.” “तो कोणीही असो,” अस्वल म्हणाले, “तो माझ्या आश्रयाला आला आहे. मी त्याला खाली फेकणार नाही. शरण आलेल्याला मारणे हे मोठे पाप आहे.”
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राजपुत्राचा पहारा
मग राजपुत्र जागा झाला. “राजपुत्रा,” अस्वल म्हणाले, “मी जरा झोपतो. तू नीट पहारा दे.” “देतो,” राजपुत्र म्हणाला. आणि अस्वल त्याच्या शेजारी झोपी गेले. आता वाघ राजपुत्राशी बोलू लागला. “राजपुत्रा, या अस्वलावर विश्वास ठेवू नकोस. त्याला नखे आहेत. एका क्षणी ते प्रेमळ असते, दुसऱ्या क्षणी रागावते. ते तुला माझ्यापासून वाचवते आहे, ते फक्त स्वतः तुला खाण्यासाठी. त्याऐवजी तूच अस्वलाला खाली ढकल. मी त्याला खाऊन निघून जाईन, आणि तू आपल्या नगरात घरी जा.” राजपुत्राने ते ऐकले. आणि त्याने झोपलेल्या अस्वलाला झाडावरून ढकलून दिले.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
अस्वलाचा शाप
पण पडता पडता अस्वलाने खालची एक फांदी पकडली. ते पाहून राजपुत्र पुन्हा घाबरला. “अरे पाप्या!” अस्वल म्हणाले. “आता का घाबरतोस? आपल्या करणीचे फळ तुला भोगावेच लागेल. तू वेडा होशील. ‘स, से, मि, रा’ ही चार अक्षरे पुन्हा पुन्हा बडबडत तू इथेच भटकत राहशील.” मग पहाट झाली. वाघ निघून गेला, आणि अस्वल घरी गेले. आणि राजपुत्र वेडा होऊन “स, से, मि, रा” असे बडबडत रानात भटकू लागला.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
एकटा परतलेला घोडा
इकडे राजपुत्राचा घोडा एकटाच नगरात येऊन पोचला. लोकांनी तो पाहिला आणि राजाला कळवले. राजाने मंत्र्याला बोलावले. “माझा मुलगा शिकारीला गेला, तेव्हा अपशकुन झाले होते. पण त्याने त्यांच्याकडे लक्ष दिले नाही. आता त्याचा घोडा त्याच्याशिवाय परत आला आहे. आपण त्याला शोधायला जाऊ.” म्हणून राजा आपले मंत्री आणि दरबार घेऊन रानात गेला. रानाच्या मधोमध त्याला आपला मुलगा सापडला. तो वेड्यासारखा “स, से, मि, रा” असे बडबडत भटकत होता. ते पाहून राजा दुःखाने खचून गेला. त्याने मुलाला घरी आणले. मंत्रतंत्र आणि औषधे जाणणाऱ्या वैद्यांना बोलावले. पण त्यांनी काहीही केले, तरी राजपुत्र बरा झाला नाही.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राजाचा पश्चात्ताप
“मंत्री,” राजा म्हणाला, “शारदानंदन गुरू आज इथे असते, तर त्यांनी माझ्या मुलाला क्षणात बरे केले असते. पण मी त्यांना विनाकारण मारवले. माणसाने काही करण्याआधी नीट विचार करावा. पण त्या वेळी मला अडवणारा कोणी नव्हता.” “झाले ते झाले,” मंत्री म्हणाला. “आता माझ्या मुलासाठी जे जे करता येईल, ते मी केले पाहिजे,” राजा म्हणाला. “नगरात दवंडी पिटव: जो कोणी राजपुत्राला बरे करील, त्याला अर्धे राज्य मिळेल.” मंत्र्याने तशी दवंडी पिटवली. मग तो घरी गेला, आणि लपवून ठेवलेल्या गुरूंना त्याने सगळी हकिगत सांगितली. “मंत्री,” गुरू म्हणाले, “राजाला असे सांगा: ‘माझ्याकडे एक लहान मुलगी आहे. तिला राजपुत्राला पाहू दिले, तर ती त्याला बरे करण्याचा काहीतरी उपाय शोधेल.’”
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
पडद्याआड
मंत्र्याने राजाला हे सांगितले. म्हणून राजा आपला सगळा दरबार घेऊन मंत्र्याच्या घरी आला. राजपुत्रही तिथे बसला होता, आणि “स, से, मि, रा” असे बडबडत होता. गुरू एका पडद्याआड लपून बसले होते. त्यांनी संस्कृतमध्ये चार श्लोक म्हटले. राजपुत्राच्या चार अक्षरांपैकी एकेका अक्षराने एकेक श्लोक सुरू होत होता: पहिला ‘स’ने, दुसरा ‘से’ने, तिसरा ‘मि’ने आणि चौथा ‘रा’ने. पहिल्या श्लोकाचा अर्थ असा होता: “विश्वास ठेवणाऱ्याला फसवण्यात कसली हुशारी? कुशीत झोपलेल्याला मारण्यात कसले शौर्य?” राजपुत्राचे ‘स’ म्हणणे थांबले. दुसऱ्या श्लोकाचा अर्थ असा होता: “ब्रह्महत्येचे पापसुद्धा गंगा समुद्राला मिळते तिथे धुऊन निघते. पण मित्राशी दगा करणारा कधीच सुटत नाही.” राजपुत्राचे ‘से’ म्हणणे थांबले.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
राजपुत्र बरा झाला
तिसऱ्या श्लोकाचा अर्थ असा होता: “मित्राशी दगा करणारा नरकात जातो. कृतघ्न माणूसही जातो, आणि आपल्यावर विश्वास ठेवणाऱ्याचा घात करणाराही जातो. सूर्य-चंद्र असेपर्यंत ते तिथेच राहतात.” आता राजपुत्र फक्त ‘रा’ म्हणू लागला. चौथ्या श्लोकाचा अर्थ असा होता: “हे राजा, आपला मुलगा बरा व्हावा असे आपल्याला वाटत असेल, तर ब्राह्मणांना दान द्या.” त्याच क्षणी राजपुत्र बरा झाला, आणि भानावर आला. त्याने अस्वलाची सगळी हकिगत वडिलांना सांगितली. राजा पडद्याआडच्या आवाजाला म्हणाला, “मुली, तू नगरात राहतेस. तू कधी रानात जात नाहीस. मग अस्वल, वाघ आणि माणूस काय बोलले, ते तुला कसे कळले?”
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
तिळाचे रहस्य
पडद्याआडून उत्तर आले. “देवांचे गुरू बृहस्पती यांच्या कृपेने विद्येची देवी शारदा माझ्या जिभेवर राहते. म्हणूनच मला ते कळले. भानुमती राणीच्या अंगावरची खूणही मला अशीच कळली होती!” राजा थक्क झाला. त्याने पडदा बाजूला केला. तिथे त्याला शारदानंदन गुरू समोरच दिसले. राजाने आणि तिथे जमलेल्या सगळ्यांनी त्यांना वाकून नमस्कार केला. मग मंत्र्याने आपण काय काय केले होते, ती सगळी हकिगत राजाला सांगितली.
मत्सरी राजा आणि कृतघ्न राजपुत्र
शहाणा मंत्री
“बहुश्रुता,” राजा म्हणाला, “तू माझ्या पाठीशी होतास, म्हणून मी बदनामीतून आणि दुर्दैवातून वाचलो. तुझ्यामुळेच माझा मुलगाही मोठ्या संकटातून सुटला. राजाने तुझ्यासारखी चांगली माणसे जवळ ठेवावीत.” राजाने मंत्र्याची परोपरीने स्तुती केली. त्याने त्याला उंची वस्त्रे आणि इतर भेटी दिल्या. मग नंद राजा पुन्हा राज्यकारभार पाहू लागला. इथे भोजाच्या मंत्र्याने आपली गोष्ट संपवली. “महाराज,” तो म्हणाला, “जो राजा मंत्र्याचे ऐकतो, त्याला दीर्घ आयुष्य आणि सौभाग्य लाभते.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चौकट-कथा सहा आणि सात यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शेवटचे मंत्र्याचे शब्द आठव्या चौकट-कथेच्या सुरुवातीचे आहेत. प्रेम, स्त्रिया, शकुन आणि दैव यांवरचे श्लोक इथे गाळले आहेत. उत्तम स्त्रीच्या लक्षणांची चित्रकाराने दिलेली यादी आणि दैवाविषयीचे राजाचे व मंत्र्याचे बोलणेही गाळले आहे.