सिंहासन बत्तिशी
पाचवी पुतळी — नदीसाठी पाच रत्ने
पाचवी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर बसायला सज्ज झाला. या वेळी पाचवी पुतळी त्याच्याशी बोलली. तिचे नाव अनंगजया. “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आहे, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे,” ती म्हणाली. “मग त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. तेव्हा पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य उज्जयिनीत राज्य करत होता, तेव्हा एक व्यापारी त्याच्या दरबारात आला. त्याने राजाच्या हातात एक रत्न ठेवले. ते रत्न लखलख चमकत होते. राजाने रत्नांची पारख करणाऱ्या जाणकारांना बोलावले. “सांगा,” राजा म्हणाला, “हे रत्न खरे आहे की खोटे? आणि त्याची किंमत किती?”
पाचवी पुतळी — नदीसाठी पाच रत्ने
अनमोल रत्न
पारख्यांनी ते रत्न नीट निरखून पाहिले. “महाराज,” ते म्हणाले, “हे रत्न अनमोल आहे. त्याची किंमत आमच्या अंदाजापलीकडची आहे.” म्हणून राजाने व्यापाऱ्याला त्या रत्नाची मोठी किंमत दिली. “व्यापारी,” तो म्हणाला, “तुझ्याकडे असली आणखी रत्ने आहेत का?” “आत्ता माझ्याजवळ नाहीत, महाराज,” व्यापारी म्हणाला. “पण घरी अगदी अशीच दहा आहेत. हवी असली, तर किंमत द्या आणि घेऊन जा.” राजाने पारख्यांच्या सल्ल्याने एकेका रत्नाची किंमत ठरवली: सहा कोटी सोन्याची नाणी. दहाही रत्नांची किंमत त्याने व्यापाऱ्याला चुकती केली. मग आपल्या एका विश्वासू नोकराला त्याने रत्ने आणायला व्यापाऱ्याबरोबर पाठवले.
पाचवी पुतळी — नदीसाठी पाच रत्ने
आठ दिवस
“आठ दिवसांच्या आत रत्ने घेऊन परत आलास,” राजा नोकराला म्हणाला, “तर तुला योग्य ते बक्षीस देईन.” “महाराज,” नोकर म्हणाला, “आठवा दिवस उलटायच्या आत मी पुन्हा आपल्यापुढे उभा राहीन. एक दिवसही उशीर होणार नाही. तसे झाले नाही, तर मला शिक्षा करा.” मग नोकर व्यापाऱ्याबरोबर त्याच्या नगराला गेला. तिथे व्यापाऱ्याने त्याला दहा रत्ने दिली. परत येताना वाटेत मुसळधार पाऊस आला. रस्त्यातल्या एका नदीला पूर आला. ती दोन्ही काठांवरून ओसंडून धो धो वाहत होती. नोकराला ती ओलांडता येईना. काठावर एक नावाडी उभा होता. “नावाड्या,” नोकर म्हणाला, “मला पलीकडे ने.”
पाचवी पुतळी — नदीसाठी पाच रत्ने
पुराची नदी
“वाटसरू,” नावाडी म्हणाला, “आज नदीला पूर आला आहे. आज ती कोण पार करणार? शहाणा माणूस पुराच्या नदीपासून लांबच राहतो.” “तुझे म्हणणे खरे आहे,” नोकर म्हणाला. “पण मी राजाच्या कामावर निघालो आहे. ते काम खोळंबून चालणार नाही.” “मग त्या रत्नांपैकी पाच मला दे,” नावाडी म्हणाला, “म्हणजे मी तुला पलीकडे नेतो.” म्हणून नोकराने पाच रत्ने नावाड्याला दिली, आणि नावाड्याने त्याला नदीपार नेले. नोकर राजापुढे आला, आणि त्याने पाच रत्ने राजाच्या हातात ठेवली.
पाचवी पुतळी — नदीसाठी पाच रत्ने
उरलेली पाच रत्ने
राजाने दहा रत्नांची किंमत दिली होती. “पाचच रत्ने का आणलीस?” त्याने विचारले. “उरलेल्या पाचांचे काय केलेस?” “महाराज,” नोकर म्हणाला, “परत येताना वादळ झाले, आणि वाटेतल्या नदीला पूर आला. आठ दिवसांच्या आत आपल्यापुढे उभा राहीन, असे वचन मी दिले होते. उशीर झाला असता, तर आपली आज्ञा मोडली असती, आणि आपल्याला माझा राग आला असता. म्हणून पाच रत्ने देऊन मी नावाड्याकडून नदी पार केली, आणि उरलेली पाच आपल्यासाठी आणली.” हे ऐकून राजा फार खूश झाला. नोकराने आणलेली ती पाचही रत्ने त्याने नोकरालाच देऊन टाकली. त्यांची किंमत होती एकूण तीस कोटी सोन्याची नाणी. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “औदार्यात विक्रमादित्य सगळ्यांच्या वरचढ होता. असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या पाचव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पुराच्या नद्या, नियम आणि त्यांचे अपवाद, आणि राजाची आज्ञा यांवरचे नावाड्याचे आणि नोकराचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितले आहेत.