सिंहासन बत्तिशी
पहिली पुतळी — एका नजरेला हजार नाणी
सिंहासन नगरात आले
भोज राजाने गोष्टीबद्दल मंत्र्याची स्तुती केली, आणि त्याला मौल्यवान भेटी दिल्या. मग तो ते सिंहासन आपल्या नगरात घेऊन आला. त्यासाठी त्याने हजार खांबांचा एक मंडप बांधला. शुभ मुहूर्तावर तिथे सिंहासनाची स्थापना झाली. पुरोहितांनी भोजाला राज्याभिषेक केला. भोजाने गरीब-श्रीमंत सगळ्यांना दान दिले. मग भोज सिंहासनावर बसायला निघाला. त्याच्या डोक्यावर राजछत्र धरले होते. चढण्यासाठी त्याने पहिल्या पुतळीच्या मस्तकावर पाय ठेवला. तिचे नाव सुकेशी.
पहिली पुतळी — एका नजरेला हजार नाणी
पहिली पुतळी बोलली
त्याच क्षणी ती पुतळी माणसासारख्या आवाजात त्याच्याशी बोलू लागली. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्या राजाचे हे सिंहासन होते, त्याच्यासारखे धैर्य, औदार्य आणि सज्जनपणा आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “तू सांगतेस ते सगळे गुण माझ्यातही आहेत. त्यांतला कोणता गुण माझ्यात कमी आहे? माझ्याकडे जो मागायला येतो, त्याला मीही योग्य ते देतो.” “नेमके तेच आपल्याला शोभत नाही,” पुतळी म्हणाली. “आपण आपल्या दानाची स्तुती आपल्याच तोंडाने करता.
पहिली पुतळी — एका नजरेला हजार नाणी
बढाईला टोला
“जो स्वतःचे गुण आणि दुसऱ्यांचे दोष सांगत बसतो, तो हलका माणूस. सज्जन तसे कधीच करत नाही. काही गोष्टी शहाणा माणूस कोणाला सांगत नाही: आपले वय, आपले धन, आपली औषधे, आणि आपण दिलेले दान. म्हणून कोणीही स्वतःची स्तुती करू नये, आणि दुसऱ्यांची निंदाही करू नये.” भोज थक्क झाला. “तू खरे बोलतेस,” तो म्हणाला. “जो स्वतःची स्तुती करतो, तो मूर्ख. मी बढाई मारली, ती माझी चूक झाली. आता ज्या राजाचे हे सिंहासन होते, त्याच्या औदार्याची गोष्ट मला सांग.”
पहिली पुतळी — एका नजरेला हजार नाणी
विक्रमादित्याचे दान
“हे राजा,” पुतळी म्हणाली, “हे विक्रमादित्याचे सिंहासन आहे. एखाद्या याचकावर तो प्रसन्न झाला, की त्याला एक कोटी सोन्याची नाणी देत असे. “त्याचे थोडेसे लक्ष गेले, तरी याचक श्रीमंत होई. राजाने नुसते पाहिले, तरी याचकाला हजार नाणी मिळत. एक शब्द बोलला, तर दहा हजार. हसला, तर एक लाख. “आणि तो प्रसन्न झाला, तर पूर्ण एक कोटी. “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या आठव्या चौकट-कथेवरून आणि पहिल्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. भोजाच्या राज्याभिषेकाचे विधी इथे थोडक्यात सांगितले आहेत. आत्मस्तुतीविरुद्धचे पुतळीचे दोन श्लोक एक-दोन वाक्यांत दिले आहेत.