सिंहासन बत्तिशी
पंचविसावी पुतळी — ग्रहांनी आणलेला दुष्काळ
पंचविसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर बसायला पुढे झाला. या वेळी पंचविसावी पुतळी बोलली. तिचे नाव हंसप्रबोधा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य आहे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची आणि त्याच्या इतर गुणांची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. विक्रमादित्य राज्य करत असताना एकदा एक ज्योतिषी त्याच्याकडे आला. त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. प्रत्येक ग्रहाने राजावर कृपा करावी, असे तो म्हणाला. मग त्याने पंचांग वाचून दाखवले.
पंचविसावी पुतळी — ग्रहांनी आणलेला दुष्काळ
पाऊस नसलेले वर्ष
“ज्योतिषीबुवा,” राजाने विचारले, “हे वर्ष कसे जाणार?” “महाराज,” ज्योतिषी म्हणाला, “या वर्षी शनी, मंगळ आणि शुक्र हे तीन ग्रह रोहिणीचा शकट नावाच्या ताऱ्यांना आरपार छेदून जाणार आहेत. ताऱ्यांवर प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिणारे वराहमिहिर सांगतात, की असे झाले, तर बारा वर्षे ढगांतून पाऊस पडत नाही. म्हणून दुष्काळ नक्की पडणार.” “ज्योतिषीबुवा,” राजा म्हणाला, “हा दुष्काळ टाळायचा काहीच उपाय नाही का?” “एकच उपाय आहे,” ज्योतिषी म्हणाला. “ग्रहांना आहुती दिल्या, तर पाऊस पडेल.”
पंचविसावी पुतळी — ग्रहांनी आणलेला दुष्काळ
नवग्रहांना आहुती
म्हणून राजाने विद्वान ब्राह्मणांना बोलावले आणि त्यांना सगळे सांगितले. ब्राह्मणांनी यज्ञ सुरू केला. शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी नवग्रहांना आहुती दिल्या. राजाने ब्राह्मणांना धन, अन्न आणि वस्त्रे देऊन त्यांचा सन्मान केला. गरीब, आंधळे, बहिरे आणि अपंग यांनाही त्याने मोठे दान दिले. पण तरीही पाऊस पडला नाही. पाऊस नाही, म्हणून लोकांना अन्न मिळेना. सगळीकडे दुष्काळ पसरला, आणि लोकांचे फार हाल झाले. प्रजेचे दुःख पाहून राजाही बेचैन झाला.
पंचविसावी पुतळी — ग्रहांनी आणलेला दुष्काळ
आकाशवाणी
एके दिवशी राजा यज्ञशाळेत जाऊन विचारात बुडून बसला होता. तेवढ्यात एक आवाज आला. पण बोलणारे कोणीच दिसत नव्हते. “राजा,” तो आवाज म्हणाला, “तुझ्यासमोरच्या देवळात इच्छा पूर्ण करणारी देवी राहते. तिला बत्तीस लक्षणे असलेल्या पुरुषाचा बळी दे, म्हणजे पाऊस नक्की पडेल.” बत्तीस लक्षणे म्हणजे थोर पुरुषाच्या अंगावरच्या खुणा. राजा देवळात गेला, आणि त्याने देवीला नमस्कार केला. मग स्वतःचाच बळी द्यायला त्याने तलवार आपल्या गळ्यावर ठेवली.
पंचविसावी पुतळी — ग्रहांनी आणलेला दुष्काळ
देवी प्रसन्न झाली
पण देवीने त्याला थांबवले. “राजा,” ती म्हणाली, “तुझ्या शौर्यावर मी प्रसन्न झाले आहे. वर माग.” “हे देवी,” राजा म्हणाला, “तू माझ्यावर प्रसन्न झाली असलीस, तर हा दुष्काळ दूर कर.” “तसेच करीन,” देवी म्हणाली. आणि राजा आपल्या महालात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या पंचविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. नवग्रहांना उद्देशून ज्योतिष्याने म्हटलेला आशीर्वादाचा श्लोक, या वर्षी कोणते ग्रह अधिपती आहेत याचे त्याने केलेले वाचन, आणि दुष्काळाविषयीचे वराहमिहिराचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात दिले आहेत.