सिंहासन बत्तिशी
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
पंधरावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढू लागला. या वेळी पंधरावी पुतळी बोलली. तिचे नाव मदनसुंदरी. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्यासारखा राजाच या सिंहासनावर बसायला योग्य.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “हे राजा, ऐका,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य राजा असताना वसुमित्र त्याचा राजपुरोहित होता. तो देखणा होता, सगळ्या कलांमध्ये निपुण होता. तो श्रीमंत होता, दुसऱ्यांचे भले करत असे. सगळ्यांना तो आवडत असे. राजाचा तर तो फार लाडका होता.
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
तीर्थयात्रा
एके दिवशी वसुमित्राच्या मनात आले, “माणसाने साठवलेली पापे फक्त गंगास्नानानेच धुतली जातात.” म्हणून तो गंगेच्या तीर्थयात्रेला निघाला. काशीत त्याने विश्वनाथ शिवाची पूजा केली. प्रयागला पवित्र माघ महिन्यात स्नान केले. गया या पवित्र नगरीत पितरांसाठी पिंडदान केले. मग तो घराकडे परत निघाला. वाटेत तो एका गावात आला. तिथे स्वर्गातल्या एका अप्सरेचे राज्य होते. तिला शाप होता, आणि तिला पती नव्हता.
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
अप्सरेचे गाव
त्या गावात लक्ष्मी-नारायणाचे एक मोठे देऊळ होते. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी, आणि नारायण म्हणजे तिचा पती विष्णू. तिथे एक लग्नमंडप बांधलेला होता. देवळाच्या दारात तांब्याच्या एका मोठ्या कढईत तेल उकळत होते. तिथे काही माणसे उभी होती. परदेशातून येणाऱ्या प्रत्येक वाटसरूला ती हाक मारून सांगत, “कोणी वीर या उकळत्या तेलात उडी घेईल का? जो घेईल, त्याला ही स्वर्गातली अप्सरा पती म्हणून निवडेल. त्याच्या गळ्यात ती वरमाला घालेल.” वसुमित्राने हे सगळे पाहिले, आणि तो आपल्या घरी, उज्जयिनीला गेला.
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
घरी परत
तो सुखरूप परत आलेला पाहून त्याच्या घरची सगळी माणसे आनंदून गेली. दुसऱ्या दिवशी तो राजवाड्यात गेला. त्याने राजाला गंगाजल आणि शिवाचा प्रसाद दिला. “वसुमित्रा,” राजाने विचारले, “यात्रा चांगली झाली ना?” “महाराज, आपल्या कृपेने मी सुखरूप जाऊन आलो,” वसुमित्र म्हणाला. “प्रवासात काय काय नवल पाहिलेस?” राजाने विचारले. तेव्हा वसुमित्राने त्याला त्या स्वर्गातल्या अप्सरेबद्दल आणि उकळत्या तेलाच्या कढईबद्दल सांगितले.
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
उकळत्या तेलात
राजा वसुमित्राला घेऊन त्या गावाला गेला. तिथे त्याने स्नान केले, आणि लक्ष्मी-नारायणाला नमस्कार केला. मग त्याने उकळत्या तेलात उडी घेतली. तिथले लोक दुःखाने मोठमोठ्याने आक्रोश करू लागले. तेलात राजाच्या शरीराचा नुसता मांसाचा गोळा झाला. अप्सरेला ही बातमी कळली. तिने अमृत आणले, आणि त्या मांसाच्या गोळ्यावर शिंपडले. त्याबरोबर राजा तरुण झाला, एखाद्या देवासारखा देखणा. अप्सरा राजाच्या गळ्यात वरमाला घालायला आली. पण राजा तिला म्हणाला, “आता तू माझी झाली असशील, तर मी सांगतो ते ऐक.”
पंधरावी पुतळी — उकळत्या तेलाची कढई
राजाची इच्छा
“स्वामी, आपली इच्छा सांगा,” ती म्हणाली. “आपण सांगाल ते सगळे मी करीन.” “मी सांगतो तसे करणार असशील,” राजा म्हणाला, “तर माझ्या राजपुरोहिताला पती म्हणून निवड.” “तसेच होईल,” ती म्हणाली. आणि तिने वसुमित्राच्या गळ्यात वरमाला घातली. मग राजाने त्यांचे लग्न लावून दिले. वसुमित्राला त्या देशाचा राजा म्हणून अभिषेक केला, आणि तो आपल्या नगराला परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आणि असे शौर्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या पंधराव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. गंगेच्या स्तुतीचे वसुमित्राचे अकरा श्लोक इथे गाळले आहेत. अप्सरेचे लांबलचक नाव, मन्मथसंजीविनी, हेही गाळले आहे.