सिंहासन बत्तिशी
पुरलेले सिंहासन
अशुभ चिन्हे
पुष्कळ वर्षे लोटली. विक्रमादित्य उज्जयिनीत इंद्राच्या सिंहासनावरून राज्य करत होता. मग प्रतिष्ठान नगरात शालिवाहन नावाचा एक मुलगा जन्माला आला. त्याच सुमाराला उज्जयिनीत विचित्र चिन्हे दिसू लागली. धरणी कापली. आकाशातून तारे पडले. आकाश जळत असल्यासारखे दिसू लागले. राजाने अशा चिन्हांचा अर्थ जाणणाऱ्या ज्योतिष्यांना बोलावले. “रोज रोज ही चिन्हे का दिसतात?” त्याने विचारले. “त्यांचे फळ काय, आणि ते कोणाला भोगावे लागणार?” “महाराज,” ते म्हणाले, “पहाटे धरणी कापली. याचा अर्थ राजावर संकट आहे.”
पुरलेले सिंहासन
राजाचा वर
“फार पूर्वी,” राजा म्हणाला, “शिवाला प्रसन्न करून घेण्यासाठी मी तपश्चर्या केली होती. शिव माझ्यावर प्रसन्न झाला. त्याने मला वर देऊ केला. मी कधीच मरणार नाही, असा वर मी मागू शकलो असतो. “पण मी त्याऐवजी हे मागितले: ‘अडीच वर्षांच्या मुलीला कधी मुलगा झाला, तर त्याच्याच हातून मला मरण यावे, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही.’ आणि शिव म्हणाला, ‘तथास्तु.’ “अडीच वर्षांची मुलगी म्हणजे अजून तान्हे बाळच. तिला असा मुलगा कसा होणार?” “महाराज,” ज्योतिषी म्हणाले, “दैवाची गती आपल्या विचारापलीकडची आहे. असा मुलगा कुठेतरी जन्मलेला असणार. ही चिन्हे तेच सांगतात.”
पुरलेले सिंहासन
वेताळाचा शोध
मग राजाने आपल्या सेवेतल्या वेताळाला बोलावले आणि त्याला सगळे सांगितले. “वेताळा,” तो म्हणाला, “सगळी पृथ्वी फिर. असा मुलगा कोणत्या देशात, कोणत्या नगरात जन्मला आहे ते शोधून काढ. आणि तसाच सरळ माझ्याकडे परत ये.” वेताळाने जगातला प्रत्येक देश धुंडाळला. सगळ्यात शेवटी तो भारतात परत आला आणि प्रतिष्ठान नगरात शिरला. तिथे एका कुंभाराच्या घरात त्याला एक लहान मुलगा आणि एक लहान मुलगी एकत्र खेळताना दिसली. “सांगा बरे,” त्याने त्यांना विचारले, “तुम्ही एकमेकांचे कोण?” “हा माझा मुलगा,” ती चिमुरडी म्हणाली. “आणि तुझे वडील कोण?” वेताळाने विचारले. तिने एका ब्राह्मणाकडे बोट दाखवले.
पुरलेले सिंहासन
नागराजाचा मुलगा
वेताळ त्या ब्राह्मणाकडे गेला. ब्राह्मण म्हणाला, “ही माझी लहान मुलगी, आणि हा तिचा मुलगा.” “ब्राह्मणदेवा,” वेताळाने आश्चर्याने विचारले, “हे कसे शक्य आहे?” “देवांची करणी कोणालाच कळत नाही,” ब्राह्मण म्हणाला. “नागांचा राजा शेष हिच्या सौंदर्यावर भाळला. त्याच्यापासून हिला हा मुलगा झाला. याचे नाव शालिवाहन.” अशा रीतीने वराप्रमाणे होणारा तो मुलगा जन्माला आला होता. वेताळ घाईघाईने उज्जयिनीला परतला. त्याने जे पाहिले ते सगळे राजाला सांगितले, आणि राजाने त्याला बक्षीस दिले.
पुरलेले सिंहासन
शालिवाहनाची काठी
मग राजाने तलवार घेतली आणि तो प्रतिष्ठानला गेला. त्याने शालिवाहनाला गाठले, आणि त्याला मारायला तलवार उगारली. पण त्या मुलाने राजाला काठीचा तडाखा दिला. राजा प्रतिष्ठानमधून पळून आपल्या उज्जयिनी नगरात परत आला. त्या तडाख्याने त्याला असह्य वेदना होऊ लागल्या, आणि त्यातच तो मरण पावला. अशा रीतीने शिवाच्या वराप्रमाणेच घडले. अडीच वर्षांच्या मुलीच्या मुलाच्या हातून विक्रमादित्याला मरण आले, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही.
पुरलेले सिंहासन
सिंहासन पुरले
राजाच्या सगळ्या राण्या त्याच्या चितेवर त्याच्याबरोबर सती जायला तयार झाल्या. मंत्री एकत्र जमले. “राजाला मुलगा नाही,” ते म्हणाले. “आता काय करायचे?” “राण्यांपैकी कोणी गरोदर आहे का, ते पाहू,” त्यांच्यातला एक म्हणाला. पाहिल्यावर कळले, की एक राणी सात महिन्यांची गरोदर आहे. मग मंत्र्यांनी तिच्या पोटातल्या बाळालाच राजा म्हणून अभिषेक केला, आणि राज्यकारभार स्वतः चालवला. पण इंद्राच्या सिंहासनावर कोणीच बसले नाही. विक्रमादित्याने सोडले होते, तसेच ते रिकामे राहिले. एके दिवशी मंत्री जमले असताना आकाशवाणी झाली. “मंत्र्यांनो, या सिंहासनावर बसण्याच्या लायकीचा कोणी राजा नाही. हे एखाद्या चांगल्या शेतात पुरून टाका.” म्हणून मंत्र्यांनी ते सिंहासन एका अतिशय शुद्ध शेतात पुरले.
पुरलेले सिंहासन
ब्राह्मणाचे शेत
पुढे फार काळाने भोज नावाचा राजा राज्य करू लागला. त्याच्या काळात ज्या शेतात सिंहासन पुरले होते, ते शेत एक ब्राह्मण नांगरत होता. त्याने त्यात ऊस, हरभरा आणि इतर धान्य पेरले. शेतात भरघोस पीक आले. सिंहासन होते त्या ठिकाणी जमीन थोडी उंचावली होती. तिथे ब्राह्मणाने एक माळा बांधला. त्यावर उभा राहून तो पाखरे हाकलत असे. एके दिवशी भोज राजा शिकारीला निघाला. दरबारातले सगळे राजपुत्र त्याच्याबरोबर होते. तो त्या वाटेने आला. ब्राह्मणाने माळ्यावरून हाक मारली. “महाराज, माझे शेत पिकले आहे! आपल्या माणसांसह आत या, आणि हवे तेवढे खा. आपल्या घोड्यांना हरभरा द्या. आज माझा जन्म सार्थकी लागला, कारण राजा माझा पाहुणा झाला आहे.” मग राजा आणि त्याची माणसे शेतात शिरली.
पुरलेले सिंहासन
ब्राह्मण संतापला
तेवढ्यात शेताच्या एका कोपऱ्यात काही पाखरे येऊन बसली. त्यांना हाकलायला ब्राह्मण माळ्यावरून खाली उतरला. मग त्याला राजा आपल्या शेताच्या मधोमध उभा दिसला. “महाराज, आपण हे पाप का करत आहात?” तो ओरडला. “आपण ब्राह्मणाच्या शेताची नासाडी करत आहात! दुसऱ्या कोणी अपराध केला, तर त्याला आपल्यापुढे उभे करतात. पण राजाच अपराध करू लागला, तर त्याला कोण अडवणार? “आपल्याला धर्म ठाऊक आहे. ब्राह्मणाचे काही हिरावून घेणे विषापेक्षाही भयंकर असते. विष एकाच माणसाचा जीव घेते. पण यामुळे माणसाची मुले, आणि त्यांची मुलेसुद्धा, धुळीला मिळतात.”
पुरलेले सिंहासन
आत-बाहेर
राजा आणि त्याची माणसे शेतातून बाहेर पडू लागली. पण तोपर्यंत ब्राह्मणाने पाखरे हाकलली होती, आणि तो पुन्हा माळ्यावर चढला होता. “महाराज, आपण का निघालात?” त्याने हाक मारली. “शेत फळांनी भरले आहे. ऊस खा. भोपळेही आहेत. घ्या ना!” म्हणून राजा आणि त्याची माणसे पुन्हा आत गेली. मग ब्राह्मण पुन्हा पाखरे हाकलायला खाली उतरला, आणि आधीसारखेच त्याने त्यांना फैलावर घेतले. राजाने विचार केला, “हे विचित्र आहे. हा ब्राह्मण माळ्यावर उभा असतो, तेव्हा त्याला द्यावेसे वाटते. खाली उतरला की तो कंजूष होतो. मी स्वतःच माळ्यावर चढून पाहतो.”
पुरलेले सिंहासन
माळ्यावर
म्हणून भोज राजा माळ्यावर चढला. लगेच त्याच्या मनात एक नवीच भावना भरून आली. “सगळ्यांचे दुःख दूर करावे,” त्याला वाटले. “सगळे दारिद्र्य संपवावे. दुष्टांना शिक्षा करावी, सज्जनांचे रक्षण करावे, आणि प्रजेवर न्यायाने राज्य करावे. आत्ता कोणी माझा प्राण मागितला, तरी मी तोही देईन.” त्याचे मन आनंदाने भरून गेले. “या शेतात केवढी अद्भुत शक्ती आहे!” त्याला वाटले. “हे शेत आपणहूनच मनात अशा भावना जागवते! पण याचे रहस्य कसे कळावे?”
पुरलेले सिंहासन
माळ्याखाली
राजाने ब्राह्मणाला बोलावले. “ब्राह्मणदेवा, आपल्या दृष्टीने या शेताची किंमत काय?” “महाराज, आपणच जाणता,” ब्राह्मण म्हणाला. “योग्य ते करा. राजाची एक नजर गरिबाचे दुःख संपवते. आज मला आपले दर्शन झाले, आणि माझे दारिद्र्य संपले. शेताचे काय एवढे?” राजाने ब्राह्मणाला धन, धान्य आणि इतर पुष्कळ काही देऊन ते शेत घेतले. मग त्याने आपल्या माणसांना माळ्याखाली खणायला सांगितले. माणसाच्या उंचीइतका खड्डा झाला, तेव्हा त्यांना एक अतिशय सुंदर दगड सापडला. त्या दगडाखाली एक देखणे सिंहासन होते. ते चंद्रकांत मण्यांचे आणि इतर रत्नांचे बनवलेले होते. त्यात सर्व प्रकारची रत्ने जडवली होती, आणि त्यावर बत्तीस पुतळ्या उभ्या होत्या.
पुरलेले सिंहासन
सिंहासन हलेना
सिंहासन पाहून भोज राजाचे मन आनंदाने उचंबळून आले. ते आपल्या नगरात न्यावे, असे त्याला वाटले. पण सिंहासन फार जड होते. ते जागचे हलेना. “मंत्री,” राजा म्हणाला, “हे सिंहासन का हलत नाही?” “महाराज,” मंत्री म्हणाला, “हे स्वर्गातले अद्भुत सिंहासन आहे. नैवेद्य दाखवून याची पूजा केल्याशिवाय हे हलणार नाही, आणि आपले ऐकणारही नाही.” मग राजाने ब्राह्मणांना बोलावले. त्यांनी सगळे पूजाविधी केले. तेव्हा सिंहासन हलके झाले, आणि आपोआप जमिनीतून वर आले.
पुरलेले सिंहासन
एक गोष्ट सुरू होते
“मंत्री,” राजा म्हणाला, “आधी हे सिंहासन माझे ऐकत नव्हते. तुझ्या चांगल्या सल्ल्याने ते ऐकू लागले.” “महाराज, आपण स्वतः शहाणे आहात,” मंत्री म्हणाला, “तरीही सल्ला ऐकता. म्हणूनच आपले बेत कधी फसत नाहीत. “चांगला मंत्री आपल्या धन्याच्या भल्यासाठीच जगतो,” मंत्री म्हणाला. “तो धन्याला चुकीचे काम करू देत नाही. फार पूर्वी नंद नावाचा एक राजा होता. त्याचा मंत्री बहुश्रुत याने एकदा त्याला एका ब्राह्मणाची हत्या करण्यापासून रोखले होते.” “ते कसे?” भोज राजाने विचारले. “ऐका महाराज,” मंत्री म्हणाला, “मी आपल्याला ती गोष्ट सांगतो.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चौकट-कथा चार आणि पाच यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ज्योतिष्यांचे श्लोक, ब्राह्मणाची सुभाषिते, आणि राजांच्या व मंत्र्यांच्या गुणांविषयी भोजाची आणि मंत्र्याची लांबलचक भाषणे इथे गाळली आहेत.