सिंहासन बत्तिशी
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
सातवी पुतळी बोलली
शुभ मुहूर्तावर भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनापाशी आला. या वेळी सातवी पुतळी बोलली. तिचे नाव कुरंगनयना. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि धैर्य आहे, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्याच्या काळात त्याची सगळी प्रजा सज्जन होती, सुखी होती. त्याच्या उज्जयिनी नगरात धनद नावाचा एक व्यापारी राहत होता. त्याच्या संपत्तीला काही मर्यादाच नव्हती. कोणाला कुठलीही मौल्यवान वस्तू हवी असली, तरी ती त्याच्या घरात मिळे.
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
योग्य माणसांना दान
तरी एके दिवशी धनदाच्या मनात आले, “या जगात काहीच टिकत नाही. धन, तारुण्य, कुटुंब, हे शरीर, सगळे विजेच्या चमकेसारखे क्षणात निघून जाते. फक्त धर्मच माझ्या सोबत राहील.” म्हणून त्याने शास्त्रे जाणणाऱ्या ब्राह्मणांना बोलावले. त्यांनी त्याला सगळ्या प्रकारची दाने सांगितली: गोदान, भूदान, अन्नदान, जलदान आणि अशी इतर. ही सगळी दाने त्याने योग्य माणसांना दिली, आणि त्याचे मन शुद्ध झाले. मग त्याच्या मनात आले, “द्वारकेला जाऊन कृष्णाचे दर्शन घेईन, तेव्हाच माझ्या दानांचे फळ मिळेल.” कृष्णाची ती द्वारका नगरी समुद्रापलीकडे होती.
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
समुद्रातले देऊळ
धनद समुद्रकिनाऱ्यावर आला. त्याने एका जहाजाच्या नाखव्याला मोठे भाडे दिले. संन्यासी, तपस्वी, परदेशी वाटसरू आणि गरीब लोक यांना त्याने जहाजावर घेतले. वाटेत तो त्यांच्याशी धर्माच्या गोष्टी बोलत असे. भर समुद्रात त्याला एक लहानसा डोंगर दिसला. त्यावर एका देवीचे मोठे देऊळ होते. ती देवी भुवनेश्वरी, म्हणजे पृथ्वीची राणी. धनद देवळात गेला. फुले आणि सुगंधी द्रव्ये वाहून त्याने देवीची पूजा केली, आणि तिला नमस्कार केला. मग त्याने देवीच्या मूर्तीच्या डाव्या बाजूला पाहिले. तिथे एक पुरुष आणि एक स्त्री पडली होती. दोघांची मुंडकी कापलेली होती.
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
भिंतीवरचा लेख
त्यांच्या समोरच्या भिंतीवर धनदाला काही लिहिलेले दिसले. “मोठा धैर्यवान आणि परोपकारी असा कोणी पुरुष एखाद्या दिवशी स्वतःच्या गळ्याच्या रक्ताने भुवनेश्वरीची पूजा करील. तो जेव्हा असे करील, तेव्हा हा पुरुष आणि ही स्त्री पुन्हा जिवंत होतील.” धनदाने ते आश्चर्याने वाचले. मग तो पुढे द्वारकेला गेला. तिथे त्याने कृष्णाचे दर्शन घेतले, नमस्कार केला, आणि त्याची स्तुती केली. आपण आणलेल्या सगळ्या मौल्यवान भेटी त्याने कृष्णाला अर्पण केल्या. तीन दिवसांनी तो उज्जयिनीला घरी परतला. दुसऱ्या दिवशी तो राजाला भेटायला गेला. राजाला कृष्णाचा प्रसाद देऊन तो बसला.
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
एक नवल
राजाने त्याला प्रवासाची खुशाली विचारली. “आणि वाटेत काही नवल पाहिलेस का?” त्याने विचारले. मग धनदाने त्याला भर समुद्रातल्या भुवनेश्वरीच्या देवळाबद्दल सांगितले. मुंडकी नसलेले ते जोडपे आणि भिंतीवरचा लेख, तेही सांगितले. राजा चकित झाला, आणि धनदाला घेऊन त्या जागी निघाला. देवळात त्याला देवीच्या डाव्या हाताला ती मुंडकी नसलेली दोन धडे पडलेली दिसली. मग लेखात लिहिले होते तसेच राजाने मनात देवीचा धावा केला, आणि आपली तलवार स्वतःच्या गळ्याला लावली.
सातवी पुतळी — समुद्रातले देऊळ
राजाची तलवार
त्याच क्षणी त्या दोन धडांना पुन्हा मुंडकी आली, आणि ती दोघे जिवंत झाली. देवीने राजाच्या हातातली तलवार हिसकावून घेतली. “हे राजा,” ती म्हणाली, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. वर माग.” “देवी,” राजा म्हणाला, “तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर या जोडप्याला एक राज्य दे.” म्हणून देवीने त्या पुरुषाला आणि त्या स्त्रीला एक राज्य दिले. आणि राजा धनदाबरोबर आपल्या नगरात परत आला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे धैर्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या सातव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विक्रमादित्याच्या प्रजेच्या गुणांचे लांबलचक वर्णन, सगळे क्षणभंगुर आहे आणि धर्मच खरा आधार आहे यांवरचे धनदाचे श्लोक, हेमाद्रीच्या दानग्रंथातली दानांची यादी, त्याने गायलेले कृष्णाचे स्तोत्र, आणि राजाकडे रिकाम्या हाती जाऊ नये यावरचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितले आहेत.