सिंहासन बत्तिशी
सहावी पुतळी — तपस्व्याचे स्वप्न
सहावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला. आता सहावी पुतळी बोलली. तिचे नाव इंदुमती. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आहे, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य.” “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग,” भोज म्हणाला. आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. एकदा विक्रमादित्याच्या राज्यात वसंतोत्सव आला. आंब्यांना नवी पालवी फुटली होती. मोहोरावर भुंगे गुणगुणत होते. राजा अंतःपुरातल्या सगळ्या स्त्रियांना घेऊन मदनवन नावाच्या एका बागेत गेला. तिथे काही काळ तो त्यांच्याबरोबर खेळण्यात रमला.
सहावी पुतळी — तपस्व्याचे स्वप्न
देवळातला तपस्वी
त्या बागेजवळ चंडिका देवीचे एक देऊळ होते. तिथे एक ब्राह्मण उभा होता. तो तपस्वी होता. त्याने कधी लग्न केले नव्हते, आणि सगळे आयुष्य कडक तपश्चर्येत घालवले होते. राजा आलेला पाहून तपस्व्याच्या मनात आले, “मी माझे आयुष्य असेच वाया घालवले. सुख कधी चाखले नाही, स्वप्नातसुद्धा नाही. जन्मभर कष्ट सोसायचे, आणि त्याचे फळ मेल्यावर मिळायचे, यात काय अर्थ आहे? “सुखात दुःख मिसळलेले असते, म्हणून शहाण्याने सुख सोडावे, असे काही लोक म्हणतात. ही तर मूर्खाची कल्पना. तांदळात थोडे फोलपट आहे, म्हणून कोणी चांगला तांदूळ फेकून देतो का?
सहावी पुतळी — तपस्व्याचे स्वप्न
त्याचा बेत
“या जगात सगळ्यात श्रेष्ठ गोष्ट म्हणजे सुंदर स्त्री. आता विक्रमादित्य राजा इथे आला आहे. त्याच्याकडे जमिनीचे दान मागतो. मग लग्न करतो, आणि संसाराची सुखे भोगतो.” म्हणून तो राजापुढे गेला, आणि देवीच्या नावाने त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. राजाने त्याला बसायला सांगितले. “ब्राह्मणदेवा,” राजाने विचारले, “आपण कुठून आलात?” मग तपस्वी राजाशी खोटे बोलला. “मी इथेच राहतो,” तो म्हणाला, “आणि चंडिका देवीची पूजा करतो. पन्नास वर्षे मी न चुकता तिची उपासना करतो आहे. मी कधी लग्न केलेले नाही.
सहावी पुतळी — तपस्व्याचे स्वप्न
खोटी कहाणी
“काल रात्री उशिरा देवी माझ्या स्वप्नात आली. ‘ब्राह्मणा,’ ती म्हणाली, ‘माझ्यासाठी तू पुष्कळ काळ कष्ट सोसलेस. मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. आता लग्न कर, आणि तुला मुलगा होऊ दे. नाहीतर तुझा शेवट चांगला होणार नाही. “‘विक्रमादित्य राजाशीही मी स्वप्नात बोलले आहे. तुला जे हवे, ते तो देईल.’ म्हणून मी आपल्याकडे आलो आहे.” हे ऐकून राजाच्या मनात आले, “देवी कुठल्याही स्वप्नात बोललेली नाही. हा माणूस नक्की खोटे बोलतो आहे. पण असू दे. याला गरज आहे. याला जे हवे, ते मी कसेही करून दिलेच पाहिजे. गरजूला दान देणाऱ्या राजाला मोठे पुण्य लागते.”
सहावी पुतळी — तपस्व्याचे स्वप्न
आशेपेक्षा कितीतरी जास्त
तपस्व्याला जमिनीच्या दानाची आशा होती. राजाने त्याला त्याहून कितीतरी जास्त दिले. त्याने त्या जागी एक नगर वसवले. तपस्व्याला त्या नगराचा राजा म्हणून अभिषेक केला, आणि नगराचे नाव ठेवले चंडिकापूर. शिवाय त्याला शंभर सुंदर कुमारिका, पन्नास हत्ती, पन्नास घोडे, चाळीस रथ आणि पाच हजार सेवक दिले. अशा रीतीने तपस्व्याच्या सगळ्या इच्छा पूर्ण झाल्या, आणि त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. मग राजा आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या सहाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वसंत ऋतूचे वर्णन करणारे श्लोक, स्त्रियांची स्तुती करणारे तपस्व्याचे श्लोक, त्याचा आशीर्वादाचा श्लोक, आणि ब्राह्मणाची ऋणे व आश्रम यांवरचे देवीचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितले आहेत.