सिंहासन बत्तिशी
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
सतरावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढू लागला. या वेळी सतरावी पुतळी बोलली. तिचे नाव मन्मथजीविनी. “हे राजा,” ती म्हणाली, “विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण ज्याच्यात आहेत, तोच या सिंहासनावर बसू शकतो.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्यासारखे औदार्य दुसऱ्या कोणत्याही राजाकडे नव्हते. स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि पाताळात, तिन्ही लोकांत त्याची कीर्ती पसरली होती. त्याच्याकडे दान मागायला येणारा प्रत्येकजण त्याची स्तुती करत असे. तो उदार होता, विद्वान होता, शूर होता, आणि त्याला कसलाही गर्व नव्हता. एकदा एक भाट दुसऱ्या एका राज्यात गेला. तिथल्या राजापुढे त्याने विक्रमादित्याच्या स्तुतीचे एक गीत गायले.
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
मत्सरी राजा
ते ऐकून त्या राजाला मत्सर वाटला. “भाटा,” तो म्हणाला, “सगळे भाट विक्रमादित्याचीच स्तुती का करतात? त्याच्याशिवाय दुसरा कोणी राजाच नाही का?” “महाराज,” भाट म्हणाला, “तिन्ही लोकांत त्याच्यासारखा राजा नाही. त्याच्याइतका उदार कोणी नाही. दुसऱ्यांसाठी झटणारा कोणी नाही. त्याच्याइतका शूरही कोणी नाही. परोपकारासाठी तो स्वतःच्या देहाचीसुद्धा पर्वा करत नाही.” हे ऐकून त्या राजाने ठरवले, की आपणही परोपकार करायचा. म्हणून त्याने बोलावणे पाठवले, आणि एक संन्यासी त्याच्याकडे आले.
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
संन्याशांचे उत्तर
“स्वामी,” राजा म्हणाला, “रोज नवे धन मिळेल, असा काही उपाय आहे का? म्हणजे त्या धनाने मला परोपकार करता येईल.” “राजा, असा कोणताही उपाय नाही,” संन्यासी म्हणाले. पण राजाने हट्ट धरला. “काही तरी उपाय असेलच, तर मला सांगा,” तो म्हणाला. “मी तो करीन.” “मग ऐक,” संन्यासी म्हणाले. “वद्य चतुर्दशीला चौसष्ट योगिनींची पूजा कर. योगिनी म्हणजे चेटकिणींचा एक गण. होमात त्यांना आहुती दे. शेवटची आहुती म्हणून स्वतःचा देह अग्नीत टाक. मग योगिनी प्रसन्न होतील, आणि तू मागशील ते देतील.”
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
अग्नीत उडी
संन्याशांनी सांगितले तसे सगळे राजाने केले. शेवटच्या आहुतीची वेळ आली, तेव्हा त्याने स्वतःला अग्नीत टाकले, आणि तो मेला. योगिनी प्रसन्न झाल्या. त्यांनी त्याला नवा देह दिला, आणि तो पुन्हा जिवंत झाला. मग त्या म्हणाल्या, “राजा, वर माग.” “मातांनो,” राजा म्हणाला, “तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर माझ्या घरातले सात मोठे रांजण रोज सोन्याने भरा.” “भरू,” त्या म्हणाल्या. “पण त्यासाठी तीन महिने रोज असाच तुझा देह अग्नीत टाकायचा.” “ठीक आहे,” राजा म्हणाला. मग तो रोज अग्नीत उडी घेई, आणि मरे. आणि योगिनी त्याला रोज नवा देह देत.
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
विक्रमादित्य होमापाशी
काही काळाने विक्रमादित्य राजाच्या कानावर ही गोष्ट गेली. तो त्या ठिकाणी गेला. शेवटच्या आहुतीची वेळ आली, तेव्हा त्याने स्वतःला अग्नीत झोकून दिले. योगिनी एकमेकींना म्हणाल्या, “आज अग्नीतले माणसाचे मांस नेहमीपेक्षा कितीतरी गोड लागते आहे. आणि या माणसाचे काळीज धीराचे आणि चांगले आहे.” त्यांनी त्याला पुन्हा जिवंत केले. “हे महावीरा,” त्या म्हणाल्या, “तू कोण आहेस? आपला देह अग्नीत का दिलास?” “परोपकारासाठी मी माझा देह अग्नीत दिला,” विक्रमादित्य म्हणाला. “मग आम्ही तुझ्यावर प्रसन्न आहोत,” योगिनी म्हणाल्या. “वर माग.”
सतरावी पुतळी — सोन्याचे सात रांजण
राजाची सुटका
“तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल,” विक्रमादित्य म्हणाला, “तर त्या राजाची रोज अग्नीत मरण्याच्या भयंकर यातनेतून सुटका करा. आणि त्याचे सात रांजण सोन्याने भरा.” “तसेच करू,” योगिनी म्हणाल्या. मग त्यांनी त्या राजाला रोजच्या मरणातून सोडवले, आणि त्याचे रांजण सोन्याने भरले. आणि विक्रमादित्य राजा आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “दुसऱ्यांसाठी झिजण्याची अशी तयारी आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या सतराव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. औदार्याच्या स्तुतीचे पाच श्लोक एका वाक्यात दिले आहेत. विधीचे तपशील, म्हणजे स्तोत्र आणि दहापट आहुती, इथे गाळले आहेत.