सिंहासन बत्तिशी
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
सत्ताविसावी पुतळी बोलली
भोज राजाने पुन्हा सिंहासनावर बसायचा प्रयत्न केला. आणि पुन्हा एक पुतळी बोलली. ही होती सत्ताविसावी पुतळी, सुखसागरा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसू शकतो.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची आणि त्याच्या इतर गुणांची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. एकदा विक्रमादित्य राजा जग पाहायला आपल्या नगरातून बाहेर पडला. फिरता फिरता तो एका नगरात आला. तिथले राजपुत्र आणि सगळी प्रजा सदाचाराने आणि प्रेमाने राहत होती.
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
राजपुत्रासारखा माणूस
तिथे राजा एका सुंदर देवळात गेला. त्याने देवाला नमस्कार केला, आणि तो देवळाच्या सभामंडपात बसला. तेवढ्यात एक माणूस आत आला. तो एखाद्या राजपुत्रासारखा देखणा दिसत होता. त्याच्या अंगावर उंची वस्त्रे होती, आणि पुष्कळ दागिने होते. चंदनाचा आणि अत्तरांचा सुगंध त्याच्याभोवती दरवळत होता. त्याच्याबरोबर गणिकांचा एक घोळका होता. त्यांच्याबरोबर त्याने प्रेमाच्या गोष्टी, स्तुतीची गाणी आणि इतर करमणूक यांत वेळ घालवला. मग त्यांच्यासह तो निघून गेला. हा कोण असावा, असा विचार करत राजा बसून राहिला.
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
दुसऱ्या दिवशी तोच माणूस
दुसऱ्या दिवशी तोच माणूस एकटाच आला. त्याचा चेहरा उतरला होता. उंची वस्त्रे नव्हती, दागिने नव्हते. अंगावर फक्त एक लंगोटी होती. तो सभामंडपाच्या जमिनीवर अंग टाकून पडला. “महाशय,” राजा म्हणाला, “तुम्ही कोणीही असा. काल तुम्ही राजपुत्रासारखे सजून आला होतात, आणि भोवती गणिका होत्या. आज तुमची ही दशा कशी झाली?” “महाराज,” तो माणूस म्हणाला, “काल मी अगदी आपण म्हणता तसाच होतो. आज दैवाने मला या दशेला आणले.”
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
जुगारी
“तुम्ही कोण आहात?” राजाने विचारले. “मी जुगारी आहे,” तो माणूस म्हणाला. “फासे खेळण्यात मी पटाईत आहे. सोंगट्यांचे खेळही मला येतात. पण कोण जिंकणार, ते दैवच ठरवते.” “महाशय,” राजा म्हणाला, “तुम्ही तर चांगलेच हुशार दिसता. मग जुगारासारख्या मोठ्या व्यसनाच्या नादी का लागलात?” “पूर्वकर्म माणसाला ओढून नेते, तेव्हा हुशार माणूसही काहीही करून बसतो,” जुगारी म्हणाला. “माणसाने पूर्वी जे केले, तेच त्याच्या मनावर राज्य करते.”
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
राजाचा सल्ला
“महाशय,” राजा म्हणाला, “जुगार हे मोठ्या अनर्थांचे मूळ आहे. बाकीची सगळी व्यसने त्यातूनच फुटतात. शहाणा माणूस त्यापासून दूर राहतो. तुम्हीही तो सोडा.” “महाराज,” जुगारी म्हणाला, “पोट भरायला माझ्याकडे जुगार हे एकच साधन आहे. तो मी कसा सोडू? आपल्याला माझी दया आली, आणि धन मिळवायचा दुसरा मार्ग आपण दाखवला, तर मी तो सोडीन.” तेवढ्यात दुसऱ्या देशातले दोन ब्राह्मण देवळात येऊन बसले. ते आपसात जे बोलत होते, ते राजाने ऐकले.
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
देवळातला खजिना
“भूत-वेताळांचे सगळे ग्रंथ मी वाचले आहेत,” त्यांच्यातला एक म्हणाला. “त्यांत लिहिले आहे, की या देवळाच्या ईशान्य कोपऱ्यात नाण्यांनी भरलेले तीन घडे आहेत. जवळच भैरवाची मूर्ती आहे. भैरव म्हणजे शिवाचे उग्र रूप. जो कोणी त्या मूर्तीवर आपल्या अंगातले रक्त शिंपडील, त्याला ते घडे मिळतील.” हे ऐकून राजा भैरवाच्या मूर्तीपाशी गेला. तो मूर्तीवर आपले रक्त शिंपडणार होता. पण त्याआधीच भैरव त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
सत्ताविसावी पुतळी — देवळातला जुगारी
भैरवाचे देणे
“राजा,” भैरव म्हणाला, “मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे. वर माग.” “आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल,” राजा म्हणाला, “तर नाण्यांनी भरलेले ते तीन घडे या जुगाऱ्याला द्या.” तेव्हा भैरवाने तो खजिना जुगाऱ्याला दिला. राजाची स्तुती करत जुगारी घरी गेला. विक्रमादित्य राजा आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आणि असे इतर गुण आपल्यात असतील, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या सत्ताविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. राजा त्या नगरात पाच दिवस राहणार होता. दैवावरचे आणि पूर्वकर्मावरचे जुगाऱ्याचे पुष्कळ श्लोक, सात व्यसनांवर आणि त्यांनी बुडवलेल्या प्रसिद्ध माणसांवर राजाने दिलेला मोठा उपदेश आणि त्याचे श्लोक, आणि जुगाऱ्याच्या थाटाचे लांबलचक वर्णन इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात दिले आहेत.