सिंहासन बत्तिशी
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
सव्विसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढायला निघाला. या वेळी सव्विसावी पुतळी त्याच्याशी बोलली. तिचे नाव कामचारोन्मादिनी. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य आहे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. एकदा देवांचा राजा इंद्र स्वर्गात आपल्या सिंहासनावर बसला होता. भोवती ऋषी आणि देव बसले होते. अप्सरा आणि गंधर्वही तिथे होते.
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
स्वर्गात आश्चर्य
तेव्हा एक ऋषी सगळ्या सभेला उद्देशून बोलले. “सगळ्या जगात विक्रमादित्यासारखा राजा नाही,” ते म्हणाले. “त्याच्यासारखा तेजस्वी, परोपकारी आणि शूर दुसरा कोणी नाही.” हे ऐकून सगळे देव थक्क झाले. पण कामधेनूही तिथे होती. ही स्वर्गातली गाय. कोणी काहीही मागितले, तरी ती ते देत असे. “यात आश्चर्य कसले?” ती म्हणाली. “यात नवल काहीच नाही. पृथ्वीवर जशी पुष्कळ रत्ने आहेत, तशी पुष्कळ थोर माणसेही आहेत.” “मग तू पृथ्वीवर जा,” इंद्र म्हणाला. “विक्रमादित्याचा परोपकार आणि त्याचे इतर गुण पारखून ये.”
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
दलदलीत अडकलेली गाय
म्हणून कामधेनूने एका अगदी अशक्त गाईचे रूप घेतले, आणि ती पृथ्वीवर आली. एका रस्त्याच्या कडेला दलदल होती. त्यात ती खोल रुतून बसली. ती दलदल इतकी खोल होती, की कोणालाच ती पार करता येत नसे. त्याच रस्त्याने विक्रमादित्य आला. त्याला पाहताच गाय करुण स्वरात हंबरू लागली. राजाने तिच्यापाशी जाऊन पाहिले. ती दलदलीत घट्ट रुतली होती, आणि एक वाघ तिच्या जवळ येऊन ठेपला होता. राजाने गाईला बाहेर ओढायचा खूप प्रयत्न केला. पण ती काही सुटेना.
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
रात्रभर पहारा
मग सूर्य मावळला. रात्री पाऊस कोसळू लागला. तरीही राजा तिथून हलला नाही. त्या असहाय गाईचे रक्षण करत तो रात्रभर तिच्यापाशी थांबला. शेवटी सूर्य उगवला. राजाची दया आणि त्याचा धीर गाईने पाहिला होता. आता ती आपली आपणच दलदलीतून बाहेर आली. “हे राजा,” ती म्हणाली, “मी कामधेनू. तुझी दया आणि तुझे इतर गुण पारखायला मी स्वर्गातून आले होते. आता ते मी स्वतः पाहिले. पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दयाळू राजा दुसरा नाही. मी तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे. वर माग.”
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
नको असलेले देणे
“आपल्या कृपेने मला कशाचीच गरज नाही,” राजा म्हणाला. “मी काय मागू?” “मी वर देऊ केला, की माझा शब्द कधीच वाया जात नाही,” गाय म्हणाली. “तू काहीच मागत नाहीस, म्हणून मी तुझ्याबरोबरच राहीन.” आणि ती राजाबरोबर चालू लागली. राजा आणि गाय मोठ्या रस्त्यावर आले. तेव्हा एक गरीब ब्राह्मण राजाजवळ आला, आणि त्याने राजाला आशीर्वाद दिला. “महाराज,” तो म्हणाला, “मी इतका गरीब आहे, की माझ्याकडे कोणी ढुंकूनही पाहत नाही. मला सगळे दिसतात, पण मी कोणालाच दिसत नाही.”
सव्विसावी पुतळी — कामधेनू
ब्राह्मणाचे मागणे
“ब्राह्मणदेवा,” राजा म्हणाला, “आपल्याला काय हवे?” “महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला, “आपण कल्पवृक्षासारखे आहात. जो येईल त्याची इच्छा आपण पुरी करता. माझे दारिद्र्य जन्मभरासाठी दूर करा.” “ही कामधेनू आपल्याला हवे ते देईल,” राजा म्हणाला. “ही घ्या.” असे म्हणून त्याने कामधेनू ब्राह्मणाला दिली. ब्राह्मणाला जणू स्वर्गच मिळाला. गाय घेऊन तो घरी गेला. राजा आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या सव्विसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ते ऋषी म्हणजे नारद. विक्रमादित्याच्या सत्यवचनाची पुतळीने केलेली स्तुती, इंद्राच्या सभेतल्या देवांची लांबलचक यादी, ब्राह्मणाचा आशीर्वादाचा श्लोक आणि दारिद्र्यावरचे त्याचे श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एका वाक्यात दिले आहेत.