सिंहासन बत्तिशी
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
तेरावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला. या वेळी तेरावी पुतळी बोलली. तिचे नाव निरुपमा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, तोच या सिंहासनावर बसायला योग्य.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “हे राजा, ऐका,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. एकदा विक्रमादित्याने राज्याचा कारभार मंत्र्यांवर सोपवला. संन्याशाचा वेश घेतला, आणि तो पृथ्वीवर भ्रमंती करायला निघाला.
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
देवळात
एके दिवशी तो एका नगरात आला. नगराजवळच्या नदीच्या काठावर एक देऊळ होते. गावातले सगळे लोक तिथे जमले होते. एक पुराणिक पुराण वाचत होता, आणि लोक ते ऐकत होते. राजाने नदीत स्नान केले. मग देवळात जाऊन देवाला नमस्कार केला, आणि तो लोकांजवळ जाऊन बसला. पुराणिक सत्कर्मावरचे श्लोक वाचत होता. “दुसऱ्याचे भले करणे हे पुण्य,” त्यांचा अर्थ होता, “आणि दुसऱ्याला दुखावणे हे पाप. घाबरलेल्या एका जिवाचे प्राण वाचवणे हे ब्राह्मणांना रोज हजार गाई दान करण्यापेक्षाही मोठे आहे.”
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
प्रवाहात वाहून चालले
तेवढ्यात एक म्हातारा ब्राह्मण आणि त्याची बायको नदी ओलांडत होते. पाण्याच्या जोरदार प्रवाहात ते सापडले, आणि वाहून जाऊ लागले. काठावरच्या मोठ्या गर्दीकडे पाहून ब्राह्मण ओरडला. “अहो लोकहो! धावा, लवकर धावा! मी म्हातारा ब्राह्मण आहे. मी आणि माझी बायको नदीत वाहून चाललो आहोत. तुमच्यात कोणी चांगला, धाडसी माणूस असेल, तर त्याने माझा आणि माझ्या बायकोचा जीव वाचवावा!” सगळ्या गर्दीने त्याचा आक्रोश ऐकला. लोक कुतूहलाने बघत राहिले. पण कोणीच मदतीला धावले नाही. त्याला बाहेर काढायला कोणीही नदीत उतरले नाही.
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
नदीतून वाचवले
मग विक्रमादित्य राजाने त्याला हाक मारली, “घाबरू नका!” त्याने नदीत उडी घेतली. ब्राह्मणाला आणि त्याच्या बायकोला प्रवाहातून बाहेर काढले, आणि सुखरूप काठावर आणले. “हे वीरा,” ब्राह्मण म्हणाला, “माझ्या आईवडिलांनी मला हा देह दिला. आज आपण तो मला पुन्हा दिलात. आपल्या उपकाराची मी काहीच फेड केली नाही, तर माझ्या जगण्याला काही अर्थ नाही. “म्हणून मी आपल्याला माझे पुण्य देतो. मी बारा वर्षे गोदावरीच्या पात्रात मधोमध उभा राहिलो. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव या तीन मोठ्या देवांच्या नावांचा जप केला. त्यातून आणि माझ्या इतर सगळ्या तपश्चर्येतून मिळालेले सगळे पुण्य मी आपल्याला देतो.” असे ब्राह्मणाने आपले सगळे पुण्य राजाला दिले. त्याने राजाला आशीर्वाद दिला, आणि तो बायकोबरोबर घरी गेला.
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
झाडावरचा राक्षस
तेवढ्यात एक भयंकर रूपाचा राक्षस राजासमोर येऊन उभा राहिला. तो ब्रह्मराक्षस होता. म्हणजे मागच्या जन्मी ब्राह्मण होता, आणि आता राक्षस म्हणून जन्मला होता. “महाशय, आपण कोण?” राजाने विचारले. “पूर्वी मी याच नगरात ब्राह्मण म्हणून राहत होतो,” राक्षस म्हणाला. “ब्राह्मणाने घेऊ नये अशी दाने मी घेत असे. अयोग्य माणसांसाठी विधी करत असे. त्यावर माझे पोट चाले. मला माझ्या विद्येचा गर्व होता. सगळ्या सज्जन, पवित्र ब्राह्मणांचा मी अपमान करत असे. “या पापांमुळे मी आपल्यासमोरच्या या पिंपळावर ब्रह्मराक्षस झालो. दहा हजार वर्षे मी इथे दुःख भोगतो आहे.”
तेरावी पुतळी — पुण्याचे दान
पुण्याचे दान
“ब्राह्मणाने आपल्याला पुण्य दिले, ते मी आज ऐकले. म्हणून मी आपल्याकडे आलो,” राक्षस पुढे म्हणाला. “महाराज, एखाद्या मोठ्या वृक्षासारखे आपण सगळ्यांचे भले करता.” “आपल्याला काय हवे?” राजाने विचारले. “ब्राह्मणाने आत्ता आपल्याला दिलेले पुण्य मला द्या,” राक्षस म्हणाला. “त्याने मी माझ्या पापांच्या भयंकर सागरातून तरून जाईन.” राजाने लगेच ते पुण्य त्याला देऊन टाकले. त्या पुण्याने राक्षस आपल्या पापांतून मुक्त झाला. त्याला दिव्य रूप मिळाले, आणि राजाची स्तुती करत तो स्वर्गाला गेला. राजाही आपल्या नगरात परत गेला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आणि दुसऱ्यांविषयी अशी दया आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजाने मान खाली घातली. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या तेराव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पुराणिक पुराणातून जे चौदा श्लोक वाचतो, ते इथे दोन वाक्यांत दिले आहेत. राजा प्रवासात प्रत्येक गावात एक रात्र आणि प्रत्येक नगरात पाच रात्री राहत असे, हे इथे गाळले आहे.