सिंहासन बत्तिशी
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
तिसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला. आता तिसावी पुतळी बोलली. तिचे नाव लावण्यलहरी. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्यासारखे औदार्य आणि इतर गुण आहेत, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. एकदा विक्रमादित्य राजा सिंहासनावर बसला होता. त्याच्या सेवेतले सगळे राजपुत्र त्याच्याभोवती होते. तेवढ्यात एक गारुडी आत आला. गारुडी म्हणजे नजरबंदीचे खेळ करून लोकांना थक्क करणारा माणूस.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
खेळ उद्यावर
गारुड्याने राजाला आशीर्वाद दिला. “महाराज,” तो म्हणाला, “पुष्कळ गारुड्यांनी आपल्याला त्यांचे खेळ दाखवले आहेत. आज कृपा करून माझ्या कलेचा एक खेळ पाहा.” “आता मला वेळ नाही,” राजा म्हणाला. “ही स्नानाची आणि जेवणाची वेळ आहे. उद्या पाहीन.” दुसऱ्या दिवशी गारुडी पुन्हा राजाच्या दरबारात आला. पण या वेळी तो एका उंच, रुबाबदार पुरुषाच्या रूपात आला. त्याला भरघोस दाढी होती, आणि त्याचा चेहरा तेजस्वी होता. त्याच्या हातात तलवार होती, आणि बरोबर एक सुंदर स्त्री होती. त्याने राजाला नमस्कार केला.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
इंद्राचा सेवक
असा रुबाबदार पुरुष पाहून मंत्री थक्क झाले. “वीरा,” त्यांनी विचारले, “तुम्ही कोण? आणि कुठून आलात?” “मी इंद्राचा सेवक आहे,” तो म्हणाला. “एकदा माझ्या स्वामीने मला शाप दिला, आणि पृथ्वीवर ढकलून दिले. तेव्हापासून मी इथेच राहतो. ही माझी पत्नी. “आज देवांचे आणि दैत्यांचे मोठे युद्ध सुरू झाले आहे. मी त्या युद्धाला चाललो आहे. विक्रमादित्य राजा परस्त्रीला बहिणीसारखी मानतो. म्हणून युद्धाला जाण्यापूर्वी मला माझी पत्नी त्याच्यापाशी ठेवून जायची आहे.” राजाही फार चकित झाला.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
आकाशात युद्ध
त्या पुरुषाने आपली पत्नी राजाच्या हवाली केली. मग हातात तलवार घेऊन तो वर स्वर्गाकडे उडून गेला. लगेच आकाशातून मोठा, भयंकर आरडाओरडा ऐकू आला. “मारा, मारा! तोडा, तोडा!” दरबारातले सगळे लोक थक्क होऊन वर पाहू लागले. क्षणभराने त्या पुरुषाचा एक हात आकाशातून दरबारात येऊन पडला. तो रक्ताने माखला होता, आणि त्या हातात अजून त्याची तलवार होती. “अरेरे!” लोक म्हणाले. “शत्रूंनी या महावीराला युद्धात मारले. त्याची तलवार आणि एक हात इथे येऊन पडले.”
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
पत्नीचा निर्णय
लोक असे बोलत होते, तेवढ्यात त्याचे मस्तकही खाली पडले. मग त्याचे धडही पडले. हे त्याच्या पत्नीने पाहिले. “महाराज,” ती राजाला म्हणाली, “रणभूमीवर शत्रूंनी माझ्या पतीला मारले. त्याचे मस्तक, हात, तलवार आणि देह इथे येऊन पडले आहेत. स्वर्गातल्या अप्सरांनी त्याला जिंकून घेऊ नये, म्हणून तो जिथे गेला, तिथे मी जाणार. माझ्यासाठी अग्नी तयार करवा.” “मुली,” राजा म्हणाला, “तू कशाला अग्नीत शिरतेस? मी तुला माझ्या मुलीसारखे सांभाळीन. तुझा जीव वाचव.”
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
अग्निप्रवेश
“महाराज, आपण हे काय बोलता?” ती म्हणाली. “माझा हा देह फक्त माझ्या पतीसाठी होता. आणि त्याच्या शत्रूंनी त्याला मारले. आता हा देह कोणासाठी ठेवू? चांदणे चंद्राबरोबर जाते. पत्नी पतीच्या मागून जाते, हे मूर्खालासुद्धा ठाऊक आहे. “जी पत्नी पतीच्या मागोमाग अग्नीत जाते, ती स्वर्गात सुखाने राहते. आणि पती गेल्यावर स्त्रीला जगण्यासारखे काही उरत नाही.” मग ती राजाच्या पाया पडली, आणि अग्नीसाठी त्याची विनवणी करू लागली. राजाच्या मनात खरी करुणा दाटून आली. त्याने चंदनाची आणि इतर लाकडांची चिता रचवली, आणि तिला परवानगी दिली. मग राजाच्या डोळ्यांदेखत ती पतीच्या देहासह अग्नीत शिरली. आणि सूर्य मावळला.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
वीर परत आला
दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजाने सकाळची कामे आटोपली, आणि तो सिंहासनावर बसला. त्याचे सगळे राजपुत्र आणि सेवक त्याच्याभोवती होते. तेवढ्यात तोच पुरुष हातात तलवार घेऊन आत आला. तो आधीसारखाच उंच आणि तेजस्वी होता. ज्याचे धड आकाशातून पडले होते, आणि चितेवर जळाले होते, तोच हा पुरुष. त्याने राजाच्या गळ्यात एक हार घातला. त्याची फुले स्वर्गातल्या कल्पवृक्षाची होती. त्यांच्या सुगंधाने हारावर भुंगे घोंगावत होते. त्याने राजाला इंद्राचा नमस्कार सांगितला, आणि तो युद्धाबद्दल त्याच्याशी बोलू लागला. त्याला पाहून सगळा दरबार थक्क झाला. राजाही थक्क झाला.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
इंद्राचे बक्षीस
“महाराज,” तो पुरुष म्हणाला, “इथून मी स्वर्गात गेलो. इंद्र आणि देव दैत्यांशी लढले. पुष्कळ दैत्य मारले गेले. बाकीचे पळून गेले. “युद्धानंतर मी इंद्राला सांगितले, की मी त्याच्या मदतीला आलो होतो. तो फार प्रसन्न झाला. ‘तुझा शाप संपला,’ तो म्हणाला. ‘आजपासून पुन्हा पृथ्वीवर जाऊ नकोस.’ आणि त्याने स्वतःच्या हाताने त्याचे सोन्याचे कडे माझ्या हातात घातले. त्या कड्यात नऊ प्रकारची रत्ने जडवली होती. “मग मी इंद्राला सांगितले, की मी माझ्या पत्नीला विक्रमादित्यापाशी ठेवून आलो आहे. तिला घेऊन मी लगेच परत येईन. म्हणून मी आलो आहे. आपण परस्त्रीला बहिणीसारखी मानता. माझी पत्नी मला द्या. मी तिला घेऊन स्वर्गात परत जाईन.”
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
“आपण गप्प का?”
राजा थक्क झाला. तो काहीच बोलला नाही. “महाराज,” तो पुरुष पुन्हा म्हणाला, “आपण असे गप्प का बसलात?” “तुमच्या पत्नीने अग्निप्रवेश केला,” राजाच्या भोवतालचे लोक म्हणाले. “का?” त्या पुरुषाने विचारले. मग तेही गप्प झाले. काय उत्तर द्यावे, ते त्यांना कळेना. शेवटी तो पुरुष बोलला. “महाराज, आपण राजांमधले रत्न आहात. आपण परस्त्रीला बहिणीसारखी मानता. मागणाऱ्या प्रत्येकासाठी आपण कल्पवृक्ष आहात. आपण चिरंजीव व्हा! मीच तो गारुडी. आपण जे जे पाहिले, ती सगळी गारुड्याची नजरबंदी होती.” राजा चकित झाला.
तिसावी पुतळी — गारुड्याचा खेळ
खंडणी देऊन टाकली
तेवढ्यात खजिनदार आत आला. “महाराज,” तो म्हणाला, “पांड्य राजाकडून खंडणी आली आहे.” खंडणी म्हणजे लहान राजाने मोठ्या राजाला पाठवायचे धन. पांड्य हे राज्य विक्रमादित्याला खंडणी देत असे. “काय पाठवले आहे?” राजाने विचारले. “आठ कोटी सोन्याची नाणी, महाराज,” खजिनदार म्हणाला. “शिवाय मोती, पन्नास हत्ती, तीनशे घोडे, आणि अनेक कलांत निपुण अशा शंभर गणिका.” “खजिनदारा,” राजा म्हणाला, “हे सगळे या गारुड्याला देऊन टाक.” आणि खजिनदाराने ते सगळे त्याला दिले. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” हे ऐकून भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या तिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विधवेने पतीच्या मागून अग्नीत का जावे, यावरचे पत्नीचे पंधरा श्लोक इथे काही वाक्यांत दिले आहेत. स्वर्गातले इंद्राचे आणि त्या पुरुषाचे बोलणे थोडक्यात सांगितले आहे. खंडणीविषयीचा खजिनदाराचा श्लोक साध्या शब्दांत दिला आहे.