सिंहासन बत्तिशी
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
तिसरी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा सिंहासनावर चढू लागला. तेव्हा तिसरी पुतळी बोलली. तिचे नाव सुप्रभा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आहे, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “मला त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट सांग.” “ऐका महाराज,” पुतळी म्हणाली. आणि तिने ही गोष्ट सांगितली. उज्जयिनीचा राजा विक्रमादित्य याच्यासारखा राजा सगळ्या जगात नव्हता. “हा माझा की परका?” असे त्याने कधी कोणाबद्दल विचारले नाही. तो सगळ्यांना सारखेच सांभाळत असे.
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
धन देण्यासाठी असते
एके दिवशी विक्रमादित्याच्या मनात आले, “कोणाचे काय होईल, आणि केव्हा होईल, ते कोणालाच ठाऊक नसते. माणसाने धन नुसते साठवले, ना वापरले ना कोणाला दिले, तर ते वायाच जाते. योग्य माणसांना देण्यातच धनाचे खरे मोल आहे.” म्हणून त्याने एक मोठा यज्ञ करायचे ठरवले. यज्ञाच्या शेवटी ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यायची असते. आपल्याकडे असेल नसेल ते सगळे त्या दक्षिणेत देऊन टाकायचे, असे विक्रमादित्याने ठरवले. त्याच्या आज्ञेने कारागिरांनी एक सुंदर मंडप बांधला. यज्ञाला लागणारे सगळे साहित्य राजाने जमवले. त्याने देवर्षींना आणि स्वर्गातल्या मंडळींना आमंत्रण दिले. ब्राह्मण आले. सगळ्या राजपुत्रांना आणि राजाच्या आप्तांनाही बोलावणे गेले.
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
समुद्राला आमंत्रण
प्रत्यक्ष समुद्रालाही आमंत्रण द्यायचे होते. म्हणून राजाने एका ब्राह्मणाला समुद्रकिनारी पाठवले. ब्राह्मण किनाऱ्यावर पोहोचला. त्याने गंध-फुले वाहून समुद्राची पूजा केली. “हे समुद्रा,” तो म्हणाला, “विक्रमादित्य राजा यज्ञ करत आहे. तुला आमंत्रण द्यायला त्याने मला पाठवले आहे.” त्याने ओंजळभर फुले पाण्यात सोडली आणि क्षणभर वाट पाहिली. पण कोणीच उत्तर दिले नाही. म्हणून तो परत फिरला. नगराकडे जाताना वाटेत एक तेजस्वी पुरुष त्याला सामोरा आला. तो प्रत्यक्ष समुद्रच होता. त्याने ब्राह्मणाचे रूप घेतले होते.
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
समुद्राची भेट
“ब्राह्मणदेवा,” समुद्र म्हणाला, “विक्रमादित्याने मला आमंत्रण द्यायला आपल्याला पाठवले. त्याने केलेला मान मला पोचला. मित्र दूर असले, तरी एकमेकांच्या मनात असले की जवळच असतात. म्हणून मी मनाने राजाच्या यज्ञाला आलोच आहे, असे समजा. “आता माझेही एक काम करा. ही चार अनमोल रत्ने आपल्या राजाकडे घेऊन जा. पहिले रत्न हवे तेवढे धन देते. दुसरे अमृतासारखे गोड अन्न देते. तिसऱ्यातून हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ असलेले अख्खे सैन्य उभे राहते. चौथे सगळ्यात सुंदर वस्त्रे आणि दागिने देते. समुद्राने मोठ्या प्रेमाने दिलेली भेट म्हणून ही रत्ने राजाच्या हातात द्या.”
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
एक रत्न तुमचे
ब्राह्मण ती रत्ने घेऊन उज्जयिनीला परतला. पण त्याला परत यायला फार वेळ लागला होता. तेवढ्यात यज्ञ संपला होता. लोकांना हवे ते सगळे राजाने आधीच दिले होते. ब्राह्मणाने ती रत्ने राजाला दिली. कोणते रत्न काय देते, तेही सांगितले. “ब्राह्मणदेवा,” राजा म्हणाला, “दक्षिणा देण्याची वेळ टळून गेल्यावर आपण आलात. बाकीच्या सगळ्या ब्राह्मणांना मी दक्षिणा दिली आहे. म्हणून या चारांतले एक रत्न आपण घ्या. आपल्याला आवडेल ते.” “महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला, “मी घरी जाऊन बायकोला, मुलाला आणि सुनेला विचारतो. आम्हा सगळ्यांना आवडेल ते रत्न मी घेईन.” “तसेच करा,” राजा म्हणाला.
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
मुलगा आणि वडील
ब्राह्मण घरी गेला. जे काही घडले, ते त्याने घरच्यांना सांगितले. “सैन्य देणारे रत्न घेऊ या,” त्याचा मुलगा म्हणाला. “सैन्य असले, की राज्य जिंकणे सोपे.” “शहाणा माणूस राज्याच्या मागे लागत नाही,” वडील म्हणाले. “राज्यापायी किती मोठमोठ्या लोकांचा नाश झाला, याचा विचार कर. नको. आपण धन देणारे रत्न घेऊ. धन असले की या जगात काहीही मिळवता येते.” “अन्न देणारे रत्न सगळ्यात चांगले,” ब्राह्मणाची बायको म्हणाली. “अन्नावरच प्रत्येक जीव जगतो. शहाणा माणूस यापेक्षा जास्त काही मागत नाही.”
तिसरी पुतळी — समुद्राची चार रत्ने
चारही रत्ने
“मला वस्त्रे आणि दागिने देणारे रत्न हवे,” सून म्हणाली. “सुंदर दागिन्यांनी माणसाचे रूप खुलते. आणि दागिने सौभाग्य आणतात. देवांनासुद्धा दागिने घालायला आवडतात.” अशा रीतीने चौघांचे भांडण झाले. त्यांचे एकमत होईना. शेवटी ब्राह्मण राजाकडे परत गेला. घरात जे काही झाले, ते सगळे त्याने राजाला सांगितले. ते ऐकून राजाने त्यांना निवड करायला लावली नाही. त्याने चारही रत्ने ब्राह्मणाला देऊन टाकली. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “फुलात सुगंध जन्मतःच असतो, उसात गोडी जन्मतःच असते. तसे औदार्य माणसात जन्मतःच असते. ते बाहेरून अंगावर चढवता येत नाही. असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या तिसऱ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. धनाचा उपयोग आणि मैत्री यांवरचे बहुतेक श्लोक, राज्यापायी नाश झालेल्या वीरांची वडिलांनी दिलेली यादी, देवांनी केलेली मदत, आणि पाहुण्यांच्या व विधींच्या याद्या इथे गाळल्या आहेत, किंवा एका वाक्यात सांगितल्या आहेत.