सिंहासन बत्तिशी
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
पार्वतीसाठी एक गोष्ट
फार पूर्वीची गोष्ट. कैलास पर्वताच्या एका शिखरावर महादेव शिव बसला होता. त्याची पत्नी पार्वती देवी त्याला नमस्कार करून बोलू लागली. “शहाणी माणसे आपला वेळ शास्त्रांच्या अभ्यासात आणि ग्रंथांच्या वाचनात घालवतात,” ती म्हणाली. “मूर्ख माणसे तो झोपेत किंवा भांडणांत घालवतात. म्हणून आपण मला एक गोष्ट सांगावी. तेवढाच वेळ चांगला जाईल. पण गोष्ट अशी असावी, की ती ऐकून सारे जग थक्क व्हावे.” “ऐक, प्रिये,” शिव म्हणाला. “मी तुला अशी गोष्ट सांगतो, की ती सगळ्यांची मने जिंकून घेईल.” आणि शिवाने जी गोष्ट सांगितली, ती ही.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
उज्जयिनीचा राजा
उज्जयिनी नावाचे एक नगर होते. तिथे कशाचीच कमतरता नव्हती. स्वर्गापेक्षाही ते सुंदर होते. तिथला राजा होता भर्तृहरी. तो सगळ्या कलांमध्ये निपुण होता, आणि सगळ्या शास्त्रांचा जाणकार होता. त्याच्या सेवेतल्या राजांच्या राण्या त्याच्या पायांपाशी वाकत. त्याला एक धाकटा भाऊ होता, विक्रमादित्य. तो मोठा शूर होता, आणि शत्रू त्याला घाबरत. ही गोष्ट मुख्यतः त्याचीच आहे. भर्तृहरी राजाची राणी होती अनंगसेना. स्वर्गातल्या अप्सरांपेक्षाही ती सुंदर होती. राजाचे तिच्यावर स्वतःच्या जिवाइतके प्रेम होते.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
देवीची देणगी
उज्जयिनीत एक ब्राह्मण राहत होता. त्याने सगळे ग्रंथ वाचले होते. मंत्रांचे ज्ञान त्याच्याइतके कोणालाच नव्हते. तरीही तो फार गरीब होता. मंत्र आणि प्रार्थना करून त्याने पार्वती देवीला प्रसन्न करून घेतले. देवी त्याच्यावर खूश झाली. ती म्हणाली, “ब्राह्मणा, वर माग. तुला हवे ते माग.” “देवी,” ब्राह्मण म्हणाला, “आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर असे करा, की मी कधी म्हातारा होणार नाही आणि कधी मरणार नाही.” तेव्हा देवीने त्याला स्वर्गातले एक फळ दिले. “बाळा, हे फळ खा,” ती म्हणाली. “मग तू कधी म्हातारा होणार नाहीस, आणि कधी मरणार नाहीस.”
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
ब्राह्मणाचा विचार
ब्राह्मणाने फळ घरी आणले. स्नान करून त्याने पूजा केली. पण फळ खाण्याआधी त्याच्या मनात एक विचार आला. “शेवटी मी आहे एक गरीब माणूस,” तो मनाशी म्हणाला. “मी कायमचा जगलो, तर कोणाचे भले करणार? वर्षानुवर्षे नुसती भिक्षा मागत राहीन. “नुसत्या लांब आयुष्याला काही किंमत नाही. कावळासुद्धा लोकांनी फेकलेले उष्टे खाऊन पुष्कळ वर्षे जगतो. दुसऱ्यांचे भले करण्यात घालवलेले थोडे आयुष्य त्यापेक्षा मोलाचे. “हे फळ मी राजाला देतो. राजा कधी म्हातारा झाला नाही आणि कधी मेला नाही, तर तो आपल्या सगळ्या प्रजेचे कायमचे भले करील.”
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
राजाचा निर्णय
मग ब्राह्मण राजवाड्यात गेला. त्याने राजाला आशीर्वाद दिला आणि ते फळ त्याच्या हातात ठेवले. “महाराज,” तो म्हणाला, “हे फळ देवीने दिलेले आहे. हे खाल्ले तर आपण कधी म्हातारे होणार नाही, आणि कधी मरणार नाही.” राजाने फळ घेतले. त्याने ब्राह्मणाला पुष्कळ जमिनी इनाम दिल्या आणि घरी पाठवले. मग राजा विचार करू लागला. “हे फळ मी खाल्ले तर मी कायमचा जगेन. पण अनंगसेना राणी मरेल, आणि मी मात्र जगत राहीन. तिचा विरह मला सहन होणार नाही.” म्हणून त्याने राणीला बोलावले आणि ते फळ तिला दिले.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
हातातून हातात
पण अनंगसेना राणीचा एक प्रियकर होता. तो राजाच्या पागेतला एक मोतद्दार होता. राणीने विचार केला, आणि ते फळ त्याला दिले. मोतद्दाराचे सगळ्यात जास्त प्रेम एका दासीवर होते. त्याने फळ तिला दिले. त्या दासीचे प्रेम एका गवळ्यावर होते. तिने ते त्याला दिले. आणि गवळ्याचे प्रेम शेण वाहणाऱ्या एका मुलीवर होते. म्हणून त्याने ते फळ तिला दिले. एके दिवशी ती मुलगी शेण घेऊन नगराबाहेर चालली होती. डोक्यावर शेणाची टोपली होती, आणि त्या शेणावर तिने ते फळ टाकून दिले होते. ती राजमार्गावरून येत होती. नेमक्या त्याच वेळी भर्तृहरी राजा राजपुत्रांबरोबर शिकारीला निघाला होता. राजाने शेणावरचे ते फळ पाहिले. त्याने ते उचलून घेतले, आणि तो माघारी वळून आपल्या राजवाड्यात परत गेला.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
पुन्हा ब्राह्मणाकडे
राजाने ब्राह्मणाला बोलावणे पाठवले. “ब्राह्मणदेवा,” तो म्हणाला, “आपण मला दिले तसे दुसरे एखादे फळ आहे का?” “महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला, “ते स्वर्गातले फळ होते, देवीने दिलेले. त्यासारखे दुसरे फळ सगळ्या जगात नाही.” “मग तसलेच फळ इथे कसे आले?” राजाने विचारले. “महाराज, ते फळ खाल्ले की नाही?” ब्राह्मणाने विचारले. “मी ते खाल्ले नाही,” राजा म्हणाला. “मी ते माझ्या लाडक्या राणीला दिले.” “मग राणीसाहेबांनाच विचारा,” ब्राह्मण म्हणाला, “त्यांनी ते खाल्ले का.”
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
खरे काय ते उघड झाले
राजाने अनंगसेना राणीला बोलावले. तिला शपथ घ्यायला लावली, आणि मग विचारले. “ते फळ मी मोतद्दाराला दिले,” ती म्हणाली. मग मोतद्दाराला बोलावून विचारले. तो म्हणाला, मी ते दासीला दिले. दासी म्हणाली, मी ते गवळ्याला दिले. आणि गवळी म्हणाला, मी ते शेण वाहणाऱ्या मुलीला दिले. आता राजाला सगळे खरे काय ते कळले. ज्या राणीवर त्याचे जिवापाड प्रेम होते, तिचा एक प्रियकर होता. आणि राजाने दिलेली अमरत्वाची देणगी तिने दुसऱ्याला देऊन टाकली होती. राजा अतिशय दुःखात बुडाला.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
भर्तृहरीचा संन्यास
“तारुण्यावर आणि सौंदर्यावर माणसे उगाच जीव लावतात,” भर्तृहरी म्हणाला. “प्रेम वाटेल तिकडे जाते. स्त्रीचे मन कोणालाच कळत नाही.” आता सगळा संसारच त्याला शत्रूसारखा वाटू लागला. तो म्हणाला, “संसार सोडण्यापेक्षा मोठे सुख नाही. खऱ्या ज्ञानापेक्षा मोठा आनंद नाही. आणि विष्णूशिवाय दुसरा तारणारा नाही.” म्हणून भर्तृहरीने संसार आणि त्यातली सगळी सुखे सोडून दिली. त्याने आपला भाऊ विक्रमादित्य याला उज्जयिनीचा राजा केले. आणि तो स्वतः वनात निघून गेला.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
चांगला राजा
विक्रमादित्याने चांगले राज्य केले. देवांसाठी, ब्राह्मणांसाठी, गरिबांसाठी आणि पांगळ्यांसाठी त्याने सढळ हाताने दान केले. त्याने प्रजेचे रक्षण केले, आणि नोकरांना संतुष्ट ठेवले. तो दिलेला शब्द नेहमी पाळत असे. म्हणून त्याचे मंत्री आणि त्याच्या हाताखालचे राजे त्याच्यावर प्रेम करत. एके दिवशी एक साधू राजाकडे आले. ते अंगावर वस्त्र न घालता फिरत असत. त्यांनी राजाला आशीर्वाद दिला. “महाराज,” ते म्हणाले, “मी एक यज्ञ करणार आहे. त्यात कल्याणासाठी एक मंत्र सिद्ध करायचा आहे. अमावास्येच्या आदल्या रात्री, मोठ्या स्मशानात मी तो करीन. आपण मला मदत करा.” राजाने त्यांना मदत करायचे कबूल केले.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
कपटी साधू
पण ते साधू कपटी होते. ठरलेली रात्र आली, तेव्हा दोघे मिळून स्मशानात गेले. तिथे साधूंनी राजालाच आपल्या यज्ञात बळी द्यायचा प्रयत्न केला. पण त्यांचा डाव फसला. त्या रात्री यज्ञात बळी गेले ते साधूच. राजा मात्र सुखरूप वाचला. त्याच रात्री राजाने स्मशानातल्या एका वेताळाशी मैत्री जोडली. तेव्हापासून वेताळ त्याचा मदतनीस झाला. त्या रात्रीची लांब गोष्ट, आणि राजाने वेताळाला कसे जिंकले ते, या संकेतस्थळावरच्या “विक्रम वेताळ” या दुसऱ्या पुस्तकात सांगितले आहे.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
स्वर्गातल्या दोन अप्सरा
पृथ्वीवर विक्रमादित्याइतके मोठे राज्य कोणत्याच राजाचे नव्हते. त्याची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरली: स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि पाताळात. इकडे देवांचा राजा इंद्र याच्याकडे रंभा आणि उर्वशी या दोन अप्सरा होत्या. दोघींपैकी जी जास्त कुशल नर्तकी असेल, तिच्याकडून त्याला एक काम करून घ्यायचे होते. काम पार पडले तर तिला बक्षीस मिळेल, असे त्याने वचन दिले. “देवराज,” रंभा म्हणाली, “मीच सगळ्यात कुशल नर्तकी आहे.” “पण मी मोठ्या आचार्यांनी घालून दिलेल्या नृत्यशास्त्राच्या नियमांप्रमाणे नाचते,” उर्वशी म्हणाली. मग दोघींचे भांडण जुंपले. ते मिटवण्यासाठी त्या देवांच्या सभेत आल्या. एके दिवशी रंभा नाचली, दुसऱ्या दिवशी उर्वशी. दोघींचे नृत्य पाहून देवांना फार आनंद झाला. पण दोघींत सरस कोण, हे एकाही देवाला सांगता येईना.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
पृथ्वीवरचा परीक्षक
तेव्हा सभेतले एक ऋषी बोलले. “देवराज, पृथ्वीवर विक्रमादित्य नावाचा एक राजा आहे. तो सगळ्या कला जाणतो, आणि नृत्य तर त्याला सगळ्यांत चांगले कळते. तो यांचे भांडण मिटवू शकेल.” मग इंद्राने विक्रमादित्याला बोलावून आणण्यासाठी आपल्या सारथ्याला उज्जयिनीला पाठवले. राजा इंद्राच्या नगरीत आला, आणि वेताळही त्याच्याबरोबर आला. विक्रमादित्याने इंद्राला नमस्कार केला. इंद्राने त्याला मानाचे आसन दिले. नृत्यासाठी रंगमंच सजला. पुन्हा एकदा आधी रंभा नाचली, आणि दुसऱ्या दिवशी उर्वशी. मग विक्रमादित्याने बक्षीस उर्वशीला दिले. “तिलाच का?” इंद्राने विचारले.
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
विक्रमादित्याचा निवाडा
“देवराज,” विक्रमादित्य म्हणाला, “नृत्यात पहिली गोष्ट म्हणजे अंगची सहज शोभा. सरावापेक्षा तिचे मोल जास्त. “उर्वशी नाचायला सुरुवात करण्याआधी कशी उभी राहते ते पाहा. दोन्ही पाय जुळवलेले, आणि हात वेलींसारखे सैल सोडलेले. ती नाचू लागली की तिचे अंग मोकळेपणाने हलते, फार वर नाही, फार खाली नाही. तिची प्रत्येक हालचाल अर्थ सांगते. तिची पावले तालात पडतात. एकामागून एक भाव येतो, आणि तिचे हात प्रत्येक भाव दाखवतात. “आणि नृत्य संपल्यावर ती कशी उभी राहते ते पाहा. एक हात कमरेवर ठेवलेला. नजर खाली. आणि पायाच्या अंगठ्याने ती जमिनीवरच्या फुलांशी खेळते. नाचताना ती सुंदर दिसतेच, पण स्तब्ध उभी असताना त्याहूनही सुंदर दिसते. म्हणून मी तिची निवड केली.”
विक्रमादित्याला सिंहासन कसे मिळाले
इंद्राची भेट
इंद्राला फार आनंद झाला. त्याने विक्रमादित्याला सुंदर वस्त्रे आणि इतर पुष्कळ भेटी दिल्या. आणि त्याला एक सिंहासन दिले. त्यात दुर्मीळ, मौल्यवान रत्ने जडवलेली होती. त्या सिंहासनावर बत्तीस पुतळ्या उभ्या होत्या. जो कोणी सिंहासनावर चढेल, त्याला त्यांच्या डोक्यांवर पाय ठेवावा लागे. या पुतळ्या लक्षात ठेवा. प्रत्येकीकडे सांगण्यासारखी एक गोष्ट आहे. इंद्राची परवानगी घेऊन विक्रमादित्य ते सिंहासन उज्जयिनीला घेऊन आला. तिथे ब्राह्मणांनी त्याला आशीर्वाद दिले. मग शुभ मुहूर्तावर, ग्रह अनुकूल असताना, तो सिंहासनावर बसला. आणि तिथून त्याने आपले राज्य चालवले. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या चौकट-कथा एक, दोन, तीन-अ आणि तीन-ब यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सुभाषिते, नृत्याविषयीचे बहुतेक श्लोक, साधूंनी राजाला दिलेले फळ, त्या रात्री राजाला मिळालेल्या आठ सिद्धी, आणि जिंकणाऱ्या अप्सरेसाठी इंद्राने ठरवलेले काम (विश्वामित्र ऋषींची तपश्चर्या भंग करणे) इथे गाळली आहेत.