सिंहासन बत्तिशी
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
विसावी पुतळी बोलली
भोज राजा पुन्हा एकदा सिंहासनावर चढायला निघाला, आणि पुन्हा एक पुतळी बोलली. ती होती विसावी पुतळी. तिचे नाव चित्ररेखा. “हे राजा,” ती म्हणाली, “ज्याच्यात विक्रमादित्याचे औदार्य आणि त्याचे इतर गुण आहेत, त्यानेच या सिंहासनावर बसावे.” “हे पुतळी,” भोज म्हणाला, “त्याच्या औदार्याची एखादी गोष्ट मला सांग.” आणि पुतळीने ही गोष्ट सांगितली. विक्रमादित्य सहा महिने आपले राज्य चालवत असे. मग सहा महिने तो परदेशी प्रवास करत असे. अशाच एका प्रवासात तो दूरदेशीच्या एका नगरात आला. नगराबाहेर एक उपवन होते. त्यात स्वच्छ पाण्याचे एक सुंदर तळे होते. राजाने तिथले पाणी प्यायले, आणि तो तिथेच विसावला.
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
तळ्याकाठच्या गप्पा
त्या उपवनात आणखीही काही लोक बसले होते. काही तिथलेच होते, काही परदेशी. त्यांच्यातला एकजण म्हणाला, “आपण पुष्कळ देश पाहिले. अवघड डोंगर चढलो. पण खरा थोर पुरुष मात्र कधी भेटला नाही.” “कसा भेटणार?” दुसरा म्हणाला. “थोर साधूकडे जाणारी वाट अवघड असते. तिच्यात पुष्कळ धोके असतात. त्या वाटेवर जीवसुद्धा जाऊ शकतो. शहाणा माणूस आधी स्वतःला सांभाळतो.” राजाने त्यांचे बोलणे ऐकले. “मंडळी, तुम्ही असे का बोलता?” तो म्हणाला. “जो धीराने प्रयत्नच करत नाही, त्यालाच एखादी गोष्ट अवघड वाटते. आरामात बसून कोणालाही खरे सुख मिळत नाही.” “मग हे वीरा, तुम्हीच सांगा,” ते म्हणाले, “आम्ही काय करावे?”
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
साधूचा डोंगर
“या नगरापासून बारा योजनांवर,” राजा म्हणाला, “घनदाट रानाच्या मधोमध एक खडकाळ डोंगर आहे. त्यावर एक मोठे तपस्वी राहतात. त्यांनी जगाचा त्याग केला आहे. त्यांचे नाव त्रिकालनाथ. त्रिकालनाथ म्हणजे तिन्ही काळांचे स्वामी: भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ. भेटायला येणाऱ्याला ते हवे ते देतात. मी आत्ता तिकडेच निघालो आहे.” “आम्हीही येतो,” ते म्हणाले. “या, आनंदाने या,” राजा म्हणाला. म्हणून ते सगळे मिळून निघाले. पण रान किती दाट आहे आणि वाट किती खडबडीत आहे, ते पाहिल्यावर त्यांनी विचारले, “हे वीरा, अजून किती लांब आहे?”
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
वाटेतला अजगर
“अजून आठ योजने,” राजा म्हणाला. “मग आम्ही परत जातो,” ते म्हणाले. “फार लांब आहे, आणि वाटही फार खडबडीत आहे.” “मंडळी,” राजा म्हणाला, “बलवानाला कोणते ओझे जड वाटते? आणि जो प्रयत्न सोडत नाही, त्याला अंतराचे काय?” म्हणून ते पुढे चालले. आणखी सहा योजने गेल्यावर एक भयंकर अजगर वाट अडवून उभा ठाकला. तो एक प्रचंड साप होता. त्याचा जबडा वासलेला होता, आणि तो विषारी आग ओकत होता. त्याला पाहताच सगळे वाटसरू घाबरून पळून गेले. पण राजा पुढे चालतच राहिला.
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
विषबाधा
अजगर राजावर धावून आला. त्याने राजाच्या अंगाला विळखा घातला, आणि तो राजाला डसला. विष जहाल होते. राजाचे अंग ताठ होऊ लागले. तरीही, अंगाभोवती अजगराचा विळखा तसाच असताना, राजा तो खडकाळ डोंगर चढला. शेवटी तो त्रिकालनाथ तपस्व्यांसमोर पोहोचला, आणि त्याने त्यांना नमस्कार केला. त्या साधूंना नुसते पाहताच अजगराने राजाला सोडले आणि तो निघून गेला. राजाच्या अंगातले विषही उतरले. “हे वीरा,” तपस्वी म्हणाले, “एवढे धाडस तू का केलेस? या रानावनात येण्यासाठी एवढे कष्ट का सोसलेस?” “स्वामी,” राजा म्हणाला, “मी फक्त आपल्या दर्शनासाठी आलो.”
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
तपस्व्यांच्या भेटी
“वाटेत तुला फार त्रास झाला का?” “मुळीच नाही,” राजा म्हणाला. “आपल्या दर्शनाने माझी सगळी पापे धुऊन निघाली. मग त्रास कसला? थोर साधूची भेट होणे फार कठीण असते, आणि आज मला ती झाली. अंगात बळ आहे, तोवरच माणसाने आपल्या आत्म्याचे कल्याण साधावे. घराला आग लागल्यावर विहीर खणायला कोण बसतो?” तपस्वी प्रसन्न झाले. त्यांनी राजाला एक खडू, एक जादूची छडी आणि एक वस्त्र दिले.
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
खडू, छडी आणि वस्त्र
“हे राजा,” तपस्वी म्हणाले, “या खडूने जमिनीवर रेघा ओढ. जितक्या रेघा ओढशील, तितकी योजने तू एका दिवसात जाऊ शकशील. “ही छडी उजव्या हातात घे, आणि मेलेल्या सैन्याला तिने स्पर्श कर. ते सैन्य पुन्हा जिवंत होऊन उभे राहील. डाव्या हातात घेऊन शत्रूच्या सैन्याला स्पर्श कर. ते सगळे सैन्य नष्ट होईल. “आणि हे वस्त्र तुला हवी ती चांगली गोष्ट देईल.” राजाने त्या भेटी घेतल्या, तपस्व्यांना नमस्कार केला, आणि त्यांचा निरोप घेतला.
विसावी पुतळी — डोंगरावरचे तपस्वी
आगीजवळचा राजपुत्र
घरी परतताना राजाला वाटेजवळ एक माणूस दिसला. त्याने जवळच आग पेटवली होती, आणि तो लाकडे गोळा करत होता. “मित्रा,” राजाने विचारले, “हे तू का करतो आहेस?” “मी एका राजाचा मुलगा आहे,” तो माणूस म्हणाला. “माझ्याच भाऊबंदांनी माझे राज्य हिसकावून घेतले. मी गरीब झालो आहे. जगायला मला काहीच साधन उरले नाही. म्हणून आगीत उडी घेण्यासाठी मी लाकडे गोळा करतो आहे.” राजाने त्याची समजूत घातली. मग त्याने खडू, छडी आणि वस्त्र या तिन्ही भेटी त्याला दिल्या, आणि प्रत्येकीची शक्ती त्याला सांगितली. राजपुत्राला खूप आनंद झाला. त्याने राजाला नमस्कार केला, आणि तो आपल्या देशी परत गेला. विक्रमादित्यही उज्जयिनीला परत आला. इथे पुतळीने आपली गोष्ट संपवली. “हे राजा,” ती भोजाला म्हणाली, “असे औदार्य आपल्यात असेल, तर या सिंहासनावर बसा.” आणि भोज राजा काहीच बोलला नाही. फ्रँकलिन एजर्टन यांनी १९२६ मध्ये सिंहासन बत्तिशीच्या दक्षिणी पाठाचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या विसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. नगराचे नाव, पद्मालय, आणि सावधपणा व धैर्य यांवर वाटसरूंनी आणि राजाने एकमेकांना ऐकवलेले श्लोक इथे गाळले आहेत, किंवा एक-दोन वाक्यांत दिले आहेत.