पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
आरुणी आणि उपमन्यू
गुरू आणि शिष्य
फार पूर्वी धौम्य नावाचे एक ऋषी होते. ते शिष्यांना वेद शिकवत. प्रत्येक शिष्याची ते वेगळ्या प्रकारे परीक्षा घेत. त्यांच्या शिष्यांपैकी दोघे होते आरुणी आणि उपमन्यू. आरुणी पांचाल देशातून आला होता. एके दिवशी धौम्य त्याला म्हणाले, “शेतावर जा. पाण्याच्या पाटाचा बांध फुटला आहे. जा, ते भगदाड बुजव.” आरुणी शेतावर गेला. त्याला बांधातले भगदाड दिसले, आणि त्यातून वाहून जाणारे पाणीही. पण नेहमीच्या कोणत्याही उपायाने ते थांबेना. तो चिंतेत पडला, कारण गुरूंनी सांगितलेले काम त्याला करता येत नव्हते.
आरुणी आणि उपमन्यू
आरुणी आडवा झाला
शेवटी आरुणीला एक उपाय सुचला. तो म्हणाला, “मी असे करतो.” तो भगदाडात उतरला, आणि तिथे आडवा झोपला. त्याच्या शरीरानेच ती फट भरून गेली. पाणी त्याला ओलांडून जाऊ शकले नाही, आणि ते शेतातच राहिले. काही वेळाने धौम्यांनी इतर शिष्यांना विचारले, “आरुणी कुठे आहे?” शिष्य म्हणाले, “गुरुजी, आपणच त्याला पाठवले ना? पाटाचे भगदाड बुजवायला.” धौम्य म्हणाले, “मग चला, आपण सगळे तो जिथे आहे तिथे जाऊ.” शेतावर पोहोचल्यावर त्यांनी हाक मारली, “आरुणी! कुठे आहेस? इकडे ये, बाळा.”
आरुणी आणि उपमन्यू
गुरूंचा आशीर्वाद
आरुणीने गुरूंचा आवाज ऐकला. तो लगेच पाटातून उठला, आणि त्यांच्यासमोर येऊन उभा राहिला. तो म्हणाला, “मी भगदाडात आडवा पडलो होतो. वाहून जाणारे पाणी थांबवायला मला दुसरा कोणताच मार्ग सापडला नाही. आपला आवाज ऐकला, तेव्हा पाणी जाऊ देऊन मी उठलो, आणि आपल्याकडे आलो. गुरुदेव, मी आपल्याला नमस्कार करतो. आता मी काय करू, ते सांगा.” धौम्य म्हणाले, “तू उठलास तेव्हा पाटाचा बांध पुन्हा फोडलास. म्हणून त्या कामावरून आजपासून तुझे नाव उद्दालक. ही माझ्या प्रसन्नतेची खूण आहे. तू माझी आज्ञा पाळलीस, म्हणून तुझे कल्याण होईल. सगळे वेद आणि सगळी धर्मशास्त्रे तुझ्या ठायी उजळून निघतील.” अशी झाली आरुणीची परीक्षा. मग तो आपल्या आवडीच्या देशात निघून गेला.
आरुणी आणि उपमन्यू
उपमन्यू आणि गाई
उपमन्यूची परीक्षा जास्त लांबली. धौम्य म्हणाले, “उपमन्यू बाळा, जा, गाई राख.” उपमन्यू गाई चरायला घेऊन गेला. दिवसभर त्याने त्यांची राखण केली. संध्याकाळी तो घरी आला, आणि त्याने गुरूंना नमस्कार केला. तो अंगाने चांगला भरलेला दिसतो आहे, हे धौम्यांनी पाहिले. ते म्हणाले, “उपमन्यू बाळा, तू पोट कसे भरतोस? तू चांगलाच गुटगुटीत दिसतोस.” उपमन्यू म्हणाला, “गुरुजी, मी भिक्षा मागून पोट भरतो.” धौम्य म्हणाले, “तुला जे काही मिळेल, ते आधी मला आणून दिले पाहिजे.” तेव्हापासून उपमन्यूला जे मिळे, ते सगळे तो गुरूंना देऊ लागला. आणि धौम्य ते सगळे ठेवून घेत.
आरुणी आणि उपमन्यू
दुसऱ्यांदा भिक्षा
उपमन्यू गाई राखत राहिला. पण संध्याकाळी तो तरीही अंगाने भरलेलाच दिसे. धौम्य म्हणाले, “तुला मिळते ते सगळे मी घेतो. तुझ्यासाठी काहीच ठेवत नाही. मग आता तू पोट कसे भरतोस?” उपमन्यू म्हणाला, “गुरुजी, सगळे आपल्याला दिल्यावर मी स्वतःसाठी दुसऱ्यांदा भिक्षा मागतो.” धौम्य म्हणाले, “गुरूची सेवा अशी करत नसतात. भिक्षेवर जगणाऱ्या इतरांच्या तोंडचा घास तू काढून घेतो आहेस. असे पोट भरून तू आपला हावरटपणा दाखवलास.” उपमन्यूने उलट उत्तर दिले नाही. तो पुन्हा गाईंकडे गेला.
आरुणी आणि उपमन्यू
दूध आणि फेस
तरीही उपमन्यू अंगाने भरलेलाच दिसत होता. धौम्य म्हणाले, “तू सगळे मला देतोस, आणि दुसऱ्यांदा भिक्षाही मागत नाहीस. मग तू जगतोस कसा?” उपमन्यू म्हणाला, “गुरुजी, मी या गाईंचे दूध पितो.” धौम्य म्हणाले, “माझ्या परवानगीशिवाय तू दूध घेता कामा नये.” उपमन्यूने हेही मान्य केले. तरीही तो अंगाने भरलेलाच दिसत होता. धौम्यांनी पुन्हा विचारले. तो म्हणाला, “गुरुजी, वासरे आईला पीत असताना फेस सांडतात. तो फेस मी आता पितो.” धौम्य म्हणाले, “ही गुणी वासरे तुझी दया येऊन भरपूर फेस सांडत असणार. त्यांच्या तोंडचा घास तू काढून घेणार? तो फेस तू पिऊ नकोस.”
आरुणी आणि उपमन्यू
रानात आंधळा
उपमन्यूने पुन्हा गुरूंचा शब्द मानला. आता त्याला भिक्षा खाता येत नव्हती, पुन्हा भिक्षा मागता येत नव्हती. दूध पिता येत नव्हते, आणि फेसही चाखता येत नव्हता. खायला त्याच्याकडे काहीच उरले नाही. एके दिवशी रानात त्याला भूक अगदी सहन होईना. तेव्हा त्याने रुई नावाच्या एका रानटी झाडाची पाने खाल्ली. ती पाने तिखट आणि कडू होती. त्यांनी त्याच्या डोळ्यांना इजा झाली, आणि तो आंधळा झाला. डोळ्यांना काही दिसेना. तो रांगत, चाचपडत फिरू लागला, आणि एका विहिरीत पडला. पश्चिमेच्या डोंगरांमागे सूर्य मावळला, तरी उपमन्यू घरी आला नाही. धौम्य शिष्यांना म्हणाले, “उपमन्यू परत आला नाही.” शिष्य म्हणाले, “तो गाई घेऊन बाहेर गेला होता.”
आरुणी आणि उपमन्यू
विहिरीतून आलेला आवाज
धौम्य म्हणाले, “मी उपमन्यूला सगळेच मना केले आहे. म्हणूनच त्याला एवढा उशीर झाला असणार. चला, त्याला शोधायला जाऊ.” ते शिष्यांना घेऊन रानात गेले, आणि त्यांनी हाक मारली, “उपमन्यू! कुठे आहेस?” उपमन्यूने गुरूंचा आवाज ऐकला. तो ओरडला, “मी इथे आहे, विहिरीच्या तळाशी! रुईची पाने खाऊन मी आंधळा झालो, आणि म्हणून इथे पडलो.” धौम्य म्हणाले, “अश्विनीकुमारांची प्रार्थना कर. ते जुळे देव आहेत, देवांचे वैद्य. ते तुला तुझी दृष्टी परत देतील.”
आरुणी आणि उपमन्यू
अपूप
मग उपमन्यूने ऋग्वेदातल्या मंत्रांनी अश्विनीकुमारांची स्तुती केली. ते जुळे देव त्याच्यासमोर प्रकट झाले. ते म्हणाले, “आम्ही तुझ्यावर प्रसन्न आहोत. हा अपूप घे, आणि खा.” अपूप म्हणजे एक प्रकारची पोळी. उपमन्यू म्हणाला, “अश्विनीकुमारहो, आपला शब्द कधीच खोटा ठरत नाही. पण गुरूंना आधी अर्पण केल्याशिवाय हा अपूप खाण्याचे धाडस मला होत नाही.” अश्विनीकुमार म्हणाले, “फार पूर्वी तुझ्या गुरूंनीही आमची प्रार्थना केली होती. आम्ही त्यांनाही असाच अपूप दिला. त्यांनी तो आपल्या गुरूंना अर्पण न करता खाल्ला. तूही तसेच करायला हरकत नाही.” उपमन्यू म्हणाला, “अश्विनीकुमारहो, मला क्षमा करा. गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय हा अपूप खाण्याचे धाडस मला होत नाही.”
आरुणी आणि उपमन्यू
दृष्टी परत आली
अश्विनीकुमार म्हणाले, “तुझी गुरुभक्ती पाहून आम्ही प्रसन्न झालो आहोत. तुला पुन्हा दिसू लागेल, आणि तुझे कल्याण होईल.” त्याच क्षणी उपमन्यूला दिसू लागले. तो गुरूंकडे गेला. त्याने त्यांना नमस्कार केला, आणि सगळी हकिगत सांगितली. अपूपाची गोष्ट सांगितली, आणि गुरूंना आधी अर्पण केल्याशिवाय आपण तो कसा खाल्ला नाही, तेही सांगितले. धौम्य फार प्रसन्न झाले. ते त्याला म्हणाले, “अश्विनीकुमारांनी सांगितले तसेच तुझे कल्याण होईल. सगळे वेद आणि सगळी धर्मशास्त्रे तुझ्या ठायी उजळून निघतील.” आरुणीला दिला होता, तोच आशीर्वाद त्यांनी उपमन्यूला दिला. उपमन्यूही आपल्या परीक्षेत उत्तीर्ण झाला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ३ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हा पौष्य पर्वाचा भाग आहे, आणि तिथे धौम्यांना आयोद धौम्य म्हटले आहे. अश्विनीकुमारांची स्तुती इथे गाळली आहे. “गुरूचे दात लोखंडाचे आहेत, शिष्याचे सोन्याचे होतील,” हे त्यांचे बोलणेही गाळले आहे. धौम्यांच्या तिसऱ्या शिष्याची, वेदाची, परीक्षाही गाळली आहे. त्याने एका शब्दाचीही तक्रार न करता पुष्कळ वर्षे गुरूंची सेवा केली होती.