पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
अजामिळ
म्हातारा बाप आणि छोटा मुलगा
कान्यकुब्ज नगरात अजामिळ नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. एके काळी तो चांगले आयुष्य जगत होता. पण एका दासीच्या नादी लागून तो तिचा नवरा झाला, आणि त्याचे सगळे चांगले आचार सुटले. जुगार, फसवाफसवी आणि चोरी करून तो कुटुंबाचे पोट भरत असे. लोकांशी तो क्रूरपणे वागे. असेच वर्षांमागून वर्षे गेली, आणि तो म्हातारा झाला. अजामिळाला दहा मुलगे होते. सगळ्यांत धाकटा एक छोटा मुलगा होता. त्याचे नाव नारायण. नारायण हे विष्णूचेही एक नाव. आईबापांचा तो फार लाडका होता. म्हाताऱ्याचा जीव त्या मुलात गुंतला होता. तो त्याला खाऊपिऊ घाली, त्याचे खेळणे पाहत राही, आणि आनंदात असे.
अजामिळ
यमदूत आले
अजामिळ आपल्या छोट्या मुलात इतका गुंतला होता, की मृत्यू जवळ आला तरी त्याला कळले नाही. शेवटची घडी आली, तेव्हाही त्याच्या मनात मुलाचाच विचार होता. तेवढ्यात त्याला तीन भयंकर पुरुष आपल्याला न्यायला येताना दिसले. त्यांची तोंडे वेडीवाकडी होती, केस ताठ उभे होते, आणि हातांत पाश होते. ते होते यमाचे दूत. यम हा मृत्यूचा देव. मेलेल्यांचा न्याय तोच करतो. त्याचा छोटा मुलगा थोड्या अंतरावर खेळत होता. अजामिळ भयंकर घाबरला. थरथरत्या आवाजात तो मोठ्याने ओरडला, “नारायण!” मरणाऱ्या माणसाच्या तोंडून विष्णूचे नाव आले होते. त्याबरोबर विष्णूचे स्वतःचे पार्षद, म्हणजे सेवक, धावत खाली आले. यमदूतांनी अजामिळाच्या शरीरातून प्राण ओढायला सुरुवात केलीच होती. पार्षदांनी त्यांना बळाने अडवले.
अजामिळ
“तुम्ही कोण?”
यमदूत चकित झाले. ते ओरडले, “तुम्ही कोण? धर्मराज यमाच्या आज्ञेच्या आड येणारे तुम्ही कोण? तुम्ही कोणाचे सेवक? कुठून आलात? आम्हांला का अडवता? तुम्ही देव आहात का?” ते पार्षद चौघे होते. त्यांचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे होते. त्यांनी पिवळी रेशमी वस्त्रे नेसली होती. डोक्यावर मुकुट होते, आणि गळ्यात कमळांच्या माळा. चौघेही तरुण, चौघांनाही चार हात. त्यांच्या तेजाने कानाकोपऱ्यातला अंधार पळून गेला. ते हसले आणि ढगांच्या गडगडाटासारख्या आवाजात म्हणाले, “तुम्ही खरोखरच धर्मराजाची सेवा करत असाल, तर आम्हांला हे सांगा. धर्म काय आणि अधर्म काय? शिक्षा कोणाला व्हायला हवी? सगळ्यांना, की फक्त काहींना?”
अजामिळ
तो पूर्वी कसा होता
यमदूतांनी उत्तर दिले, “वेद जे सांगतात तो धर्म. त्याच्या उलट तो अधर्म. जो अधर्म करतो, त्याला त्याची शिक्षा भोगावीच लागते. “हा माणूस एके काळी विद्वान आणि सदाचारी होता. तो मृदू होता, खरे बोलणारा होता. गुरुजनांची आणि पाहुण्यांची सेवा करत असे. पण एके दिवशी रानातून घरी परतताना त्याला एक कामुक शूद्र दिसला. त्याच्याबरोबर एक दासी होती. दोघेही दारू प्यायलेले होते, आणि त्या माणसाने तिला मिठीत घेतले होते. “तिला पाहताच या ब्राह्मणाचे भान हरपले. तिच्यासाठी त्याने आपली सगळी कर्तव्ये सोडली. तिला खूश ठेवायला त्याने बापाची संपत्ती उधळली. स्वतःच्या तरुण बायकोला घालवून दिले. तेव्हापासून त्याने प्रत्येक धर्मनियम मोडला आहे. म्हणून आम्ही याला यमाकडे नेणार. पापे धुतली जाईपर्यंत याला शिक्षा भोगावी लागेल.”
अजामिळ
नामाचा महिमा
विष्णूचे पार्षद म्हणाले, “तुम्ही धर्माची सेवा करता, आणि तरी पाप नसलेल्या माणसाला शिक्षा करायला निघालात. न्याय करणारेच अन्याय करू लागले, तर लोकांनी कोणाकडे जायचे? “या माणसाने आपल्या सगळ्या पापांचे प्रायश्चित्त आधीच केले आहे, अगणित जन्मांतल्या पापांचेसुद्धा. कारण त्याने ‘नारायण’ अशी हाक मारली, परमेश्वराचे स्वतःचे नाव घेतले. ते नाव माणूस कसे घेतो, याला महत्त्व नाही. दुसऱ्या कोणाला हाक मारायला घेतो, थट्टेने घेतो, की नकळत घेतो, काहीही असो. तरी ते नाव त्याची पापे जाळून टाकते, अग्नी लाकूड जाळतो तसे. एखादे जालीम औषध काय आहे हे न कळता घेतले, तरी ते गुण करतेच. परमेश्वराचे नावही तसेच काम करते.” मग त्यांनी अजामिळाला मृत्यूच्या पाशांतून सोडवले. यमदूत आपल्या स्वामीकडे परत गेले आणि त्यांनी त्याला सगळे सांगितले.
अजामिळ
अजामिळाचा पश्चात्ताप
अजामिळ मुक्त झाला. त्याची भीती गेली आणि तो भानावर आला. त्याने विष्णूच्या पार्षदांपुढे मस्तक नमवले. पण तो काही बोलणार, तेवढ्यात ते त्याच्या डोळ्यांदेखत अदृश्य झाले. यमदूतांचे आणि विष्णूच्या पार्षदांचे सगळे बोलणे त्याने शब्दन् शब्द ऐकले होते. आता त्याचे मन परमेश्वराकडे वळले. आपल्या पूर्वीच्या वागण्याचे त्याला फार दुःख झाले. तो म्हणाला, “मी किती अधम आहे! माझा स्वतःवर काहीच ताबा नव्हता. एका दासीसाठी मी आपल्या ब्राह्मण जन्माची माती केली. माझी तरुण बायको चांगली होती, पतिव्रता होती. तिला मी सोडले. माझे म्हातारे आईवडील, त्यांना बघायला दुसरे कोणी नव्हते. त्यांनाही मी एकटे टाकले. मी नक्कीच घोर नरकात पडणार.”
अजामिळ
नवे आयुष्य
तो विचार करू लागला, “हे स्वप्न होते का? पाश घेतलेले ते पुरुष कुठे गेले? मला सोडवणारे ते चार तेजस्वी पुरुष कुठे गेले? माझे काहीतरी भाग्य असले पाहिजे, म्हणून तर मला त्यांचे दर्शन झाले. नाहीतर माझ्यासारख्या पाप्याच्या जिभेवर मरताना परमेश्वराचे नाव कसे आले असते? “आता यापुढे मी माझे मन आणि इंद्रिये ताब्यात ठेवीन. प्रत्येक जीवाशी मैत्रीने वागेन, आणि माझे मन परमेश्वराला वाहीन.” मग अजामिळाने आपले सगळे बंध तोडले. गंगेच्या काठी गंगाद्वार नावाचे एक पवित्र ठिकाण आहे. तो तिथे गेला आणि एका मंदिरात बसला. त्याने इंद्रिये आत ओढून घेतली आणि मन परमेश्वरावर लावले.
अजामिळ
सोन्याचा रथ
एके दिवशी तो ध्यानात मग्न होता. तेव्हा त्याला समोर विष्णूचे तेच चार पार्षद उभे दिसले. त्याने त्यांना लगेच ओळखले आणि त्यांना मस्तक नमवले. मग तिथेच गंगेच्या काठी अजामिळाने देह ठेवला. त्याच क्षणी त्याला त्यांच्यासारखेच रूप मिळाले. त्यांच्याबरोबर तो सोन्याच्या रथात बसला आणि आकाशमार्गाने विष्णूच्या धामाला गेला. अजामिळाने सगळे नियम मोडले होते. यमदूत त्याला शिक्षेसाठी फरफटत न्यायला आले होते. तरीही एका क्षणात तो मुक्त झाला. कारण मरताना त्याने परमेश्वराचे नाव घेतले होते, ते आपल्या छोट्या मुलाला हाक मारण्यासाठी का असेना. भागवत पुराण, स्कंध ६, अध्याय १ आणि २ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. गोष्टीभोवती असलेली प्रायश्चित्ताविषयीची शिकवण, आणि दूतांचे लांबलचक वादविवाद इथे गाळले आहेत.