पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
अंबरीष आणि दुर्वास
विष्णूचा भक्त राजा
नाभाग राजाचा मुलगा अंबरीष सगळ्या पृथ्वीवर राज्य करत होता. त्याच्याकडे अमाप संपत्ती होती. पण त्याला ती सगळी स्वप्नासारखी वाटे. त्याचे मन विष्णूला वाहिलेले होते. दिवसभर तो परमेश्वराचेच स्मरण करी. परमेश्वराचा महिमा सांगायला त्याला फार आवडे. परमेश्वराचे मंदिर तो स्वतःच्या हातांनी झाडत असे. त्याचे कान परमेश्वराच्या कथा ऐकत. त्याचे पाय परमेश्वराच्या तीर्थांकडे चालत. स्वतःसाठी त्याला काहीच नको होते. असे एकनिष्ठ प्रेम पाहून विष्णू प्रसन्न झाला. आपल्या भक्ताचे रक्षण करायला त्याने आपले सुदर्शन चक्र अंबरीषाला दिले. ते धगधगते चक्र पाहताच कोणत्याही शत्रूच्या पोटात भीतीचा गोळा उठे.
अंबरीष आणि दुर्वास
द्वादशीचे व्रत
एकदा विष्णूच्या पूजेसाठी अंबरीषाने आणि त्याच्या राणीने वर्षभराचे व्रत घेतले. ते होते द्वादशीचे व्रत. त्याचा नियम असा, की प्रत्येक उपवास द्वादशीलाच सोडायचा. त्याहून उशीर केला तर पाप लागते. कार्तिक महिन्यात वर्ष पूर्ण झाले. राजाने तीन रात्री उपवास केला. यमुनेत स्नान केले आणि मधुवनात विष्णूची पूजा केली. त्याने ब्राह्मणांना गाईंचा मोठा कळप दान केला. गाईंच्या शिंगांना सोने आणि खुरांना चांदी मढवली होती. आधी त्याने ब्राह्मणांना पंचपक्वान्नांचे जेवण वाढले. त्यांची परवानगी घेऊन तो उपवास सोडणार होता. तेवढ्यात एक पाहुणा आला.
अंबरीष आणि दुर्वास
अवेळी आलेला पाहुणा
तो पाहुणा होता दुर्वास ऋषी. फार सामर्थ्यवान ऋषी. राजा उठून त्यांना सामोरा गेला. त्याने त्यांना आसन दिले आणि त्यांचा सत्कार केला. मग त्यांच्या पाया पडून त्याने विनंती केली, “आपण इथेच भोजन करावे.” दुर्वासांनी ते मान्य केले. पण आधी नदीवर जाऊन नित्यकर्म करून येतो, असे ते म्हणाले. ते यमुनेवर गेले, पाण्यात बुडी मारली आणि गाढ ध्यानात गेले. राजा वाट पाहत राहिला. ऋषी काही परत आले नाहीत. द्वादशी संपत आली होती. आता अर्धा तासही उरला नव्हता.
अंबरीष आणि दुर्वास
पाण्याचा एक घोट
राजा दोन चुकांच्या कात्रीत सापडला. त्याने ब्राह्मणांना सल्ला विचारला. तो म्हणाला, “पाहुण्याच्या आधी यजमानाने जेवू नये. मी जेवलो तर ऋषींचा अपमान होईल. आणि द्वादशीला उपवास सोडला नाही तर माझे व्रत मोडेल. मी काय करू म्हणजे ते योग्य होईल, निदान अयोग्य तरी होणार नाही? “हं, कळले,” तो म्हणाला. “मी नुसते पाणी पिऊन उपवास सोडतो. जाणते लोक म्हणतात, पाण्याचा घोट घेतला तर खाल्ल्यासारखे होते, आणि तरी ते जेवण होत नाही. म्हणजे माझा उपवास वेळेवर सुटेल, आणि पाहुण्याच्या आधी मी जेवलोही नसेन.” मग विष्णूचे स्मरण करत राजाने पाण्याचा एक घोट घेतला. आणि ऋषी परत येण्याची वाट पाहत तो बसून राहिला.
अंबरीष आणि दुर्वास
ऋषींचा संताप
दुर्वास नदीवरून परत आले. राजाने त्यांचे स्वागत केले. पण राजाने काय केले ते ऋषींनी आपल्या अंतर्दृष्टीने लगेच ओळखले. त्यांना कडकडून भूक लागली होती. रागाने त्यांचे अंग थरथरू लागले आणि भुवया वाकड्या झाल्या. ते ओरडले, “बघा या निष्ठुर माणसाकडे! संपत्तीने याचे डोके फिरले आहे. आपणच सगळ्यांचे मालक आहोत असे याला वाटते. हा काही विष्णूचा भक्त नाही. मला पाहुणा म्हणून बोलावले, आणि मला न वाढताच हा जेवला. याचे फळ काय मिळते ते मी आत्ता इथेच दाखवतो!” त्यांनी आपल्या जटेतली एक बट उपटली. तिच्यातून त्यांनी एक राक्षसीण निर्माण केली. प्रलयाच्या अग्नीसारखी ती धगधगत होती.
अंबरीष आणि दुर्वास
चक्राचा पाठलाग
हातात तलवार घेऊन ती राक्षसीण राजावर धावून गेली. तिच्या पावलांनी धरती हादरली. पण अंबरीष जागचा हलला नाही. विष्णूने फार पूर्वीच सुदर्शनाला आपल्या भक्ताचे रक्षण करायला सांगितले होते. आता ते चक्र गरगर फिरत पुढे झाले. चवताळलेल्या सापाला आग जाळून टाकते, तसे त्याने त्या राक्षसिणीला जाळून टाकले. मग ते दुर्वासांकडे वळले. आपले काम फुकट गेले, आणि चक्र आपल्यावर येते आहे, हे ऋषींनी पाहिले. ते जीव घेऊन पळत सुटले. सापामागे वणवा लागावा, तसे चक्र त्यांच्यामागे लागले. दुर्वास लपायला मेरू पर्वताच्या गुहेत गेले. ते पृथ्वीच्या टोकापर्यंत पळाले, पृथ्वीच्या खाली गेले, समुद्र ओलांडून गेले, स्वर्गातही गेले. जिथे जिथे ते गेले, तिथे तिथे चक्र हजर होते.
अंबरीष आणि दुर्वास
कुठेच आसरा नाही
शेवटी दुर्वास सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाकडे धावले. “विष्णूच्या शस्त्रापासून मला वाचवा!” त्यांनी गयावया केली. ब्रह्मदेव म्हणाला, “ते मला शक्य नाही. विष्णूने भुवई वाकडी केली, तर हे सगळे जग नाहीसे होईल, आणि माझे स्वतःचे धामही. आम्ही सगळे त्याचीच आज्ञा पाळतो.” मग दुर्वास कैलास पर्वतावर महादेवाकडे धावले. शिव म्हणाला, “बाळा, विष्णूवर आमचे काही चालत नाही. आपल्या या विश्वासारखी हजारो विश्वे त्याच्या आत येतात आणि जातात. प्रत्येकात आमच्यासारखे देव असतात. हे शस्त्र आम्हांलाही आवरणार नाही. तू विष्णूकडेच जा. तोच तुला मदत करील.” चक्राच्या धगीने होरपळत दुर्वास विष्णूच्या धामाला पळाले. थरथर कापत ते परमेश्वराच्या पायांवर पडले. ते म्हणाले, “आपला महिमा मला कळला नाही. आपल्या प्रिय भक्ताचा मी अपराध केला आहे. मला वाचवा!”
अंबरीष आणि दुर्वास
विष्णूचे उत्तर
विष्णू म्हणाला, “मुनिवर, मी माझ्या स्वतःच्या स्वाधीन नाही. माझ्या भक्तांनी माझे मन जिंकले आहे. घरदार, बायकोमुले, स्वतःचा जीवसुद्धा सोडून ते माझ्या आश्रयाला आले आहेत. त्यांना मी कसे सोडू? मी फक्त त्यांचा विचार करतो, आणि ते फक्त माझा. “पण यातून सुटण्याचा एक मार्ग मी आपल्याला सांगतो. आपला वार आपल्यावरच उलटला आहे. सज्जनावर सामर्थ्य चालवले तर ते चालवणाऱ्याचेच नुकसान करते. “आपण अंबरीष राजाकडे जावे. त्याच्याकडे क्षमा मागावी. मग आपल्याला शांती मिळेल.”
अंबरीष आणि दुर्वास
राजाची प्रार्थना
मग दुर्वास परत राजाकडे गेले. दुःखाने त्यांनी जमिनीवर अंग टाकले आणि राजाचे पाय धरले. एवढे थोर ऋषी आपल्या पायांशी पडले आहेत, याची राजाला लाज वाटली. त्याला त्यांची फार दया आली. त्याने चक्राची प्रार्थना केली. तो म्हणाला, “विष्णूला प्रिय असलेल्या सुदर्शना, तुला माझा नमस्कार. तूच अग्नी, तूच सूर्य आणि तूच चंद्र. तू तिन्ही लोकांचे रक्षण करतोस. दुष्टांचा नाश करायला विष्णू तुला पाठवतो. आता या ऋषींना शांती दे. मी कधी दान दिले असेल, यज्ञ केले असतील, माझ्या कुळाने नेहमी सत्पुरुषांचा मान राखला असेल, तर हे ऋषी या दाहातून मुक्त होवोत.” राजा प्रार्थना करत असतानाच चक्र शांत झाले, आणि त्याची धग ऋषींना सोडून गेली.
अंबरीष आणि दुर्वास
वर्षभराची वाट
दुर्वास सगळ्या भुवनांतून पळत होते, त्याला पूर्ण एक वर्ष लोटले होते. एवढा सगळा काळ राजाने काहीही खाल्ले नव्हते. ऋषी परत येण्याची वाट पाहत तो नुसत्या पाण्यावर राहिला होता. आता दुर्वास मुक्त झाले होते. त्यांना कुठलीही इजा झाली नव्हती. ते म्हणाले, “परमेश्वराचे दास किती थोर असतात, ते आज मी पाहिले. राजा, मी आपला अपराध केला, तरीही आपण माझे भलेच चिंतता. माझा अपराध विसरून आपण माझा जीव वाचवला.” राजाने दुर्वासांच्या पाया पडून त्यांना उत्तम भोजन वाढले. पोटभर जेवल्यावर ऋषी प्रेमाने म्हणाले, “राजा, आता आपण भोजन करावे.” त्यांनी अंबरीषाला आशीर्वाद दिला आणि ते आकाशमार्गाने निघून गेले. मग पूर्ण एका वर्षानंतर राजाने अखेर आपला उपवास सोडला. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय ४ आणि ५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. नाभागाची गोष्ट, चक्राची स्तोत्रे, आणि भक्तीविषयीची लांबलचक वचने इथे गाळली आहेत.