पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
अष्टावक्र
पोटातून आलेला आवाज
फार पूर्वी उद्दालक नावाचे एक ऋषी होते. त्यांना श्वेतकेतू नावाचा मुलगा होता, आणि सुजाता नावाची मुलगी. कहोड नावाचा त्यांचा एक शिष्य होता. कहोडांनी पुष्कळ वर्षे मनापासून गुरूंची सेवा केली. उद्दालक त्यांच्यावर प्रसन्न झाले. त्यांनी कहोडांना आपली विद्या दिली, आणि सुजाताही पत्नी म्हणून दिली. काही काळाने सुजाता गरोदर राहिली. एका रात्री कहोड आपल्या शिष्यांना मोठ्याने शास्त्रे वाचून दाखवत बसले होते. तेवढ्यात सुजातेच्या पोटातून एक आवाज आला. तो पोटातल्या बाळाचा आवाज होता. बाळ म्हणाले, “बाबा, आपण रात्रभर वाचत आहात. पण आपले वाचन बरोबर होत नाही. आपल्या कृपेने इथे पोटात असतानाच मी वेद शिकलो आहे. आपल्या तोंडून जे येत आहे, ते चुकीचे आहे.”
अष्टावक्र
शाप
शिष्यांसमोर कहोडांचा अपमान झाला होता. त्यांना राग आला. त्यांनी आपल्याच पोटातल्या मुलाला शाप दिला. ते म्हणाले, “पोटात असतानाच तू असे बोलतोस. म्हणून तू जन्मशील तेव्हा तुझे शरीर आठ ठिकाणी वाकडे असेल.” आणि तसेच झाले. बाळ जन्मले तेव्हा ते आठ ठिकाणी वाकलेले होते. म्हणून त्याचे नाव पडले अष्टावक्र, म्हणजे आठ ठिकाणी वाकडा. पण जन्माआधीच तो वडिलांना मुकला होता. सुजातेचे दिवस भरत आले, तेव्हा ती कहोडांना म्हणाली, “घरात काहीच नाही. बाळ झाल्यावर मी कसे भागवू?” कहोड गरीब होते. म्हणून राजाकडे धन मागायला ते मिथिलेचा राजा जनक याच्या दरबारात गेले.
अष्टावक्र
लपवलेली गोष्ट
जनकाच्या दरबारात बंदी नावाचा एक माणूस होता. वादविवादात तो फार पटाईत होता. तो विद्वानांशी वाद घालायचा. जो त्याच्याकडून हरायचा, त्याला पाण्यात टाकून बुडवले जायचे. तिथे कहोडांचा बंदीशी वाद झाला. कहोड हरले, आणि त्यांना पाण्यात बुडवले गेले. ही बातमी उद्दालकांना कळली. ते मुलीला म्हणाले, “ही गोष्ट बाळापासून लपवून ठेव.” सुजातेने वडिलांचे ऐकले. म्हणून अष्टावक्र मोठा झाला, तरी त्याला यातले काहीच ठाऊक नव्हते. तो आजोबांनाच, म्हणजे उद्दालकांनाच, आपले वडील समजत होता. श्वेतकेतू त्याचा मामा होता, पण दोघे एकाच वयाचे होते. म्हणून अष्टावक्र श्वेतकेतूला आपला सख्खा भाऊ समजत होता.
अष्टावक्र
“ही तुझ्या वडिलांची मांडी नाही”
अष्टावक्राला बारावे वर्ष लागले होते. एके दिवशी तो उद्दालकांच्या मांडीवर बसला होता. श्वेतकेतूने त्याला तिथे पाहिले. त्याने त्याचा हात धरून त्याला खाली ओढले. अष्टावक्र रडू लागला. श्वेतकेतू म्हणाला, “ही काही तुझ्या वडिलांची मांडी नाही.” ते कठोर शब्द अष्टावक्राच्या थेट काळजात घुसले. तो घरी आईकडे गेला. त्याने विचारले, “माझे वडील कुठे आहेत?” सुजाता फार अस्वस्थ झाली. लपवले तर हा आपल्याला शाप देईल, अशी तिला भीती वाटली. म्हणून तिने त्याला सगळे सांगून टाकले. त्या रात्री अष्टावक्र श्वेतकेतूशी बोलला. तो म्हणाला, “चल, आपण जनक राजाच्या मोठ्या यज्ञाला जाऊ. तिथे पाहण्यासारखे खूप काही आहे. विद्वानांचे वादविवाद ऐकू, चांगले जेवू, आणि काही शिकूही.” मग मामा-भाचे मिथिलेला निघाले.
अष्टावक्र
दारावरचा पहारेकरी
दोघे मुलगे यज्ञमंडपाच्या दाराशी आले. द्वारपालाने त्यांची वाट अडवली. तो म्हणाला, “मी बंदीच्या हुकमाप्रमाणे वागतो. मुलांना आत सोडायचे नाही. फक्त वयस्कर आणि विद्वान ब्राह्मणांनाच आत जाता येते.” तो पुढे म्हणाला, “तू तर लहान मुलगा आहेस. मग म्हाताऱ्यासारखा का बोलतोस? ज्ञान मिळवायला वर्षानुवर्षे लागतात.” अष्टावक्र म्हणाला, “केस पिकले म्हणून कोणी मोठा होत नाही. ज्याच्याकडे ज्ञान आहे, त्यालाच देव मोठा मानतात, मग तो वयाने लहान का असेना. आग कितीही लहान असली, तरी हात लावला की भाजतेच. आज तुम्ही पाहालच, मी बंदीला हरवीन.” द्वारपाल म्हणाला, “तुला आत सोडायचा काही मार्ग मी शोधतो. तूही आपल्या परीने प्रयत्न कर.”
अष्टावक्र
राजाची कोडी
मग अष्टावक्र स्वतः जनक राजाशी बोलला. तो म्हणाला, “महाराज, मी ऐकले आहे की बंदी वादात लोकांना हरवतो, आणि राजसेवकांकरवी त्यांना बुडवायला लावतो. मी त्याला हरवायला आलो आहे.” जनक म्हणाला, “तुला त्याचे सामर्थ्य ठाऊक नाही. सूर्यापुढे तारे फिके पडतात, तसे कितीतरी विद्वान ब्राह्मण त्याच्यापुढे फिके पडले आहेत.” अष्टावक्र म्हणाला, “माझ्यासारख्या कोणाशी त्याचा अजून वाद झालेला नाही. म्हणून तो स्वतःला सिंह समजतो. आज चाके मोडलेल्या गाडीसारखा तो कोसळेल.” मग राजाने कोडी घालून त्याची परीक्षा घेतली. “झोपेतसुद्धा डोळे मिटत नाही, असे काय? जन्मल्यावर हालत नाही, असे काय? कशाला हृदय नसते? आणि आपल्याच वेगाने वाढते, असे काय?” अष्टावक्र म्हणाला, “मासा झोपेतसुद्धा डोळे मिटत नाही. अंडे घातल्यावर हालत नाही. दगडाला हृदय नसते. आणि नदी आपल्याच वेगाने वाढते.”
अष्टावक्र
एक ते तेरा
जनक म्हणाला, “तू साधासुधा मुलगा नाहीस. बोलण्यात तुझी बरोबरी कोणी करू शकत नाही. आत जा. तो पाहा बंदी.” सगळ्या सभेसमोर अष्टावक्र बंदीपुढे उभा राहिला. तो म्हणाला, “माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे, मग मी तुझ्या प्रश्नांची उत्तरे देईन.” मग दोघे मोजू लागले. आधी बंदी बोलला. एकेकट्या येणाऱ्या गोष्टी त्याने सांगितल्या. “अग्नी एकच आहे, जरी तो अनेक रूपांत पेटतो. सूर्य एकच आहे, आणि तो साऱ्या जगाला प्रकाश देतो.” अष्टावक्राने जोडीने येणाऱ्या गोष्टी सांगून उत्तर दिले. “देवांचा राजा इंद्र आणि अग्निदेव नेहमी बरोबर असतात. रथाला दोन चाके असतात. नवरा-बायको जोडीने राहतात.” असे ते पुढे गेले. तीन, चार, पाच, आणि त्याच्याही पुढे. एकाने सांगितले की दुसरा तोडीस तोड उत्तर देई.
अष्टावक्र
बंदी निरुत्तर झाला
ते तेरापर्यंत पोहोचले. बंदीने सुरुवात केली, “तेरावी तिथी, त्रयोदशी, सर्वांत पवित्र. पृथ्वीवर तेरा द्वीपे आहेत.” आणि तो थांबला. त्याला तो श्लोक पुरा करता आला नाही. अष्टावक्राने लगेच तो पुरा केला. तो म्हणाला, “तेरा यज्ञांवर केशीचे राज्य आहे. आणि तेरा हा आकडा वेदातल्या सर्वांत लांब छंदांचाही आहे.” बंदी गप्प उभा राहिला. मान खाली घालून तो विचारात बुडाला. सगळ्या सभेत एकच गलका उडाला. ब्राह्मण हात जोडून अष्टावक्राकडे आले, आणि त्यांनी त्याचा सन्मान केला. मग अष्टावक्र राजाकडे वळला. तो म्हणाला, “हा माणूस ब्राह्मणांना हरवले की पाण्यात फेकायचा. आज त्याचीही तीच गत होऊ दे. त्याला पकडा आणि बुडवा.”
अष्टावक्र
वरुणाचा पुत्र
बंदी म्हणाला, “जनक महाराज, मी वरुणाचा पुत्र आहे. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. आपल्या यज्ञाच्या वेळीच माझ्या वडिलांनी बारा वर्षे चालणारा एक यज्ञ सुरू केला आहे. म्हणून उत्तम उत्तम ब्राह्मण मी त्यांच्याकडे पाठवले, त्यांचा यज्ञ पाहायला. पाहा, ते आता परत येत आहेत.” जनक काहीच बोलला नाही. अष्टावक्राने त्याला आग्रह केला. तो म्हणाला, “शब्दांनी आणि कपटाने हरवून याने ब्राह्मणांना बुडवले. मी मात्र स्वतःच्या बुद्धीने याला हरवले आहे. तरी महाराज, आपण गुंगीत असल्यासारखे माझे बोलणे ऐकत आहात.” शेवटी राजा म्हणाला, “तुझे बोलणे माणसाच्या पलीकडचे आहे. तू बंदीला हरवले आहेस. मी त्याला तुझ्या हवाली करतो.” अष्टावक्र म्हणाला, “याचे वडील खरोखरच वरुण असतील, तर याला समुद्रात बुडवा.” बंदी म्हणाला, “मी वरुणाचाच पुत्र आहे. मला बुडण्याची भीती नाही. याच क्षणी अष्टावक्राला त्याचे वडील, कहोड, भेटतील.”
अष्टावक्र
पिता आणि पुत्र
तेवढ्यात बुडालेले सगळे ब्राह्मण जनकापुढे वर आले. वरुणाने त्यांचा सन्मान केला होता. त्यांच्यात कहोडही होते. कहोड म्हणाले, “म्हणूनच लोक मुलगा व्हावा अशी प्रार्थना करतात. मला जे जमले नाही, ते माझ्या मुलाने करून दाखवले. दुबळ्याचा मुलगा बलवान निघू शकतो, आणि मंदबुद्धीचा मुलगा शहाणा.” मग राजाची परवानगी घेऊन बंदी समुद्राच्या पाण्यात उतरला. अष्टावक्राने वडिलांना नमस्कार केला, आणि ब्राह्मणांनी अष्टावक्राचा सन्मान केला. मग वडिलांबरोबर आणि श्वेतकेतूबरोबर तो घरी गेला. तिथे आईसमोर कहोड त्याला म्हणाले, “बाळा, या समंगा नदीत लवकर उतर.” अष्टावक्र पाण्यात उतरला. त्याने डुबकी मारली, आणि त्याचे सगळे वाकडे अवयव सरळ झाले. ज्या वडिलांनी एकदा त्याला शाप दिला होता, त्यांनीच त्याला नदीत पाठवले होते. आणि तो धडधाकट होऊन बाहेर आला. महाभारत, वनपर्व, विभाग १३२ ते १३४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे श्वेतकेतूच्या आश्रमाजवळ लोमश ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. एक ते तेरापर्यंतची संपूर्ण मोजणी आणि मूळ ग्रंथातली लांबलचक भाषणे इथे गाळली आहेत.