पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
च्यवन आणि सुकन्या
वारुळातले ऋषी
फार पूर्वी भृगू महर्षींचे पुत्र च्यवन एका सरोवराकाठी तपश्चर्येला बसले. च्यवन खांबासारखे निश्चल बसून राहिले. इतका काळ बसले, की त्यांच्या अंगावर वारूळ वाढले. त्यावर वेली पसरल्या. मुंग्यांचे थवे त्यांच्या अंगावरून फिरू लागले. शेवटी ते मातीच्या ढिगासारखेच दिसू लागले. तरीही त्यांची तपश्चर्या चालूच होती. खूप खूप काळानंतर शर्याती नावाचा एक राजा त्या सरोवरावर विहारासाठी आला. त्याच्याबरोबर त्याच्या चार हजार राण्या होत्या, आणि त्याची एकुलती एक मुलगी, सुकन्या.
च्यवन आणि सुकन्या
दोन चमकणाऱ्या गोष्टी
सुकन्या तरुण होती, सुंदर होती, खेळकर होती. अंगावर दागिने घालून ती उंच झाडांमधून फिरत होती. फुलांनी बहरलेल्या डहाळ्या तोडत होती. फिरता फिरता तिच्या दासी मागे राहिल्या, आणि ती वारुळाजवळ येऊन पोहोचली. वारुळाच्या आतून च्यवनांनी तिला पाहिले. ती विजेसारखी चपळ होती. त्यांना तिचा मोह पडला. त्यांनी तिला हळूच हाक मारली, पण तिला ऐकू आले नाही. मग सुकन्येला वारुळात काहीतरी चमकताना दिसले. ते च्यवनांचे डोळे होते. “हे काय?” ती म्हणाली. कुतूहलाने, काही विचार न करता, तिने त्या दोन चमकणाऱ्या गोष्टी काट्यांनी टोचल्या.
च्यवन आणि सुकन्या
सैन्य संकटात
च्यवनांना भयंकर वेदना झाल्या, आणि त्यांना राग आला. आपल्या सामर्थ्याने त्यांनी राजाच्या सगळ्या सैन्यावर एक व्याधी घातली. एकाही सैनिकाचे मलमूत्र सुटेना. सगळे फार हैराण झाले. शर्याती राजाने ते पाहिले. तो म्हणाला, “भृगूंचे पुत्र च्यवन यांचा कोणीतरी अपराध केला आहे. ते वृद्ध आहेत, सदा तपश्चर्येत असतात, आणि त्यांना लगेच राग येतो. हे कोणी केले? मला लवकर सांगा.” पण कोणालाच काही ठाऊक नव्हते. राजाने आधी सैनिकांना विचारले, मग मित्रांना. कधी गोड बोलून, कधी धमकावून. पण कोणालाच काही माहीत नव्हते. सैनिकांचे हाल सुकन्येने पाहिले, वडिलांची काळजीही पाहिली. ती म्हणाली, “मी रानात फिरत होते. तेव्हा मला वारुळात काहीतरी चमकताना दिसले. मला वाटले, काजवा असेल. म्हणून मी जवळ गेले आणि त्याला काट्यांनी टोचले.”
च्यवन आणि सुकन्या
च्यवनांची अट
शर्याती घाईघाईने वारुळापाशी गेला. तिथे त्याला च्यवन दिसले. ते वयानेही वृद्ध होते, आणि तपानेही. राजाने हात जोडले. त्याने विनवणी केली, “माझ्या मुलीच्या अपराधाची क्षमा करा. ती लहान आहे. तिने हे अजाणतेपणी केले.” च्यवन म्हणाले, “तिने माझा अपमान केला, माझे डोळे टोचले. ती गर्विष्ठ आहे, अविचारी आहे. तरीही मला ती पत्नी म्हणून हवी आहे. ती मला दे, मग मी तुला क्षमा करीन. फक्त याच अटीवर.” शर्यातीने लगेच सुकन्या च्यवनांना दिली. ऋषी राजावर प्रसन्न झाले, आणि राजा सैन्य घेऊन आपल्या नगरात परत गेला. सुकन्या तिथेच राहिली. तिने निष्ठेने पतीची सेवा केली. त्यांच्या यज्ञाच्या अग्नीची काळजी घेतली, पाहुण्यांचे आदरातिथ्य केले. आणि तिने स्वतःही तपश्चर्या केली.
च्यवन आणि सुकन्या
जुळे देव
एके दिवशी सुकन्येचे नुकतेच स्नान झाले होते. तेवढ्यात अश्विनीकुमारांनी तिला पाहिले. अश्विनीकुमार हे जुळे देव, स्वर्गातले वैद्य. त्यांनी विचारले, “तू कोणाची मुलगी? या रानात काय करते आहेस?” ती लाजून म्हणाली, “मी शर्याती राजाची मुलगी, आणि च्यवनांची पत्नी.” जुळे देव हसले. “तुझ्या वडिलांनी मरणाच्या दारातल्या माणसाला तुला का दिले? या रानात तू विजेसारखी चमकतेस. तुझ्यासारखी स्त्री आम्ही स्वर्गातसुद्धा पाहिली नाही. थकलेल्या म्हाताऱ्या पतीची सेवा कशाला करतेस? च्यवनांना सोड, आणि आम्हा दोघांपैकी एकाला निवड. आपले तारुण्य वाया घालवू नकोस.” सुकन्या म्हणाली, “मी माझे पती च्यवन यांच्याशी एकनिष्ठ आहे. याबद्दल शंका घेऊ नका.”
च्यवन आणि सुकन्या
तीन तरुण
जुळे देव पुन्हा म्हणाले, “आम्ही देवांचे वैद्य आहोत. आम्ही तुझ्या पतीला तरुण आणि देखणे करू. मग आम्हा तिघांतून एक पती निवड. असे वचन दे, आणि त्यांना इथे घेऊन ये.” सुकन्या च्यवनांकडे गेली. अश्विनीकुमारांचे बोलणे तिने त्यांना सांगितले. च्यवनांनी होकार दिला. ती परत गेली आणि तिने जुळ्या देवांना तसे सांगितले. त्यांच्या सांगण्यावरून च्यवन सरोवरात उतरले. जुळे देवही त्यांच्याबरोबर पाण्यात बुडाले. क्षणभराने पाण्यातून तीन पुरुष बाहेर आले. तिघेही तरुण, सुंदर, कानांत चमकती कुंडले घातलेले. तिघेही अगदी एकसारखे दिसत होते. ते म्हणाले, “सुंदरी, आमच्यापैकी एकाला निवड. तुला जो सर्वांत आवडेल, त्याला निवड.” सुकन्येने तिघांकडे नीट पाहिले, आणि खूप विचार केला. मग तिने आपले पती ओळखले, आणि त्यांनाच निवडले.
च्यवन आणि सुकन्या
अश्विनीकुमारांना वचन
च्यवनांना तारुण्य मिळाले, सौंदर्य मिळाले, आणि पत्नीही त्यांचीच राहिली. ते आनंदले, आणि त्यांनी जुळ्या देवांना एक वचन दिले. ते म्हणाले, “मी म्हातारा होतो. आपण मला तरुण आणि देखणे केलेत. आणि माझी पत्नी माझीच राहिली. याच्या बदल्यात, देवांचा राजा इंद्र याच्या डोळ्यांदेखत मी आपल्याला सोमरस पिणारे करीन.” सोमरस म्हणजे यज्ञात देवांना अर्पण केले जाणारे पवित्र पेय. अश्विनीकुमारांना आजवर त्यातला वाटा कधीच मिळाला नव्हता. अश्विनीकुमार आनंदाने स्वर्गात परत गेले. च्यवन आणि सुकन्या रानात देव आणि देवी असावेत, तसे सुखाने राहू लागले. च्यवन तरुण झाले, ही बातमी शर्याती राजाला समजली. तो आपल्या राणीला घेऊन त्यांना पाहायला आला. दोघांना पाहून राजा-राणीला फार आनंद झाला.
च्यवन आणि सुकन्या
इंद्राचा नकार
एक मोठा यज्ञ करावा, आणि त्यात आपण राजाचे पुरोहित व्हावे, असे च्यवनांनी सुचवले. शर्यातीला फार आनंद झाला. यज्ञाची तयारी झाली. वेळ आली, तेव्हा च्यवनांनी अश्विनीकुमारांसाठी सोमरसाचा वाटा उचलला. पण इंद्राने त्यांना मनाई केली. इंद्र म्हणाला, “त्यांना सोमरसाचा अधिकार नाही. ते वैद्य आहेत. म्हणजे ते केवळ सेवक आहेत.” च्यवन म्हणाले, “त्यांनी मला देवासारखे कायमचे तरुण केले आहे. तू आणि इतर देव सोमरस पिता. मग त्यांनी का पिऊ नये? इंद्रा, हे लक्षात ठेव. अश्विनीकुमारही देवच आहेत.” इंद्र ऐकेना. च्यवनांनी त्याच्याकडे लक्ष दिले नाही, आणि त्यांनी जुळ्या देवांसाठी सोमरस उचलला.
च्यवन आणि सुकन्या
वज्र आणि महाकाय दैत्य
इंद्र म्हणाला, “तू त्यांच्यासाठी तो सोमरस घेशील, तर मी तुझ्यावर वज्र फेकीन.” च्यवन त्याच्याकडे पाहून फक्त हसले, आणि सोमरस घेतच राहिले. इंद्राने वज्र फेकायला हात उचलला. पण च्यवनांनी त्याचा हात तसाच जागच्या जागी जखडून टाकला. मग च्यवनांनी मंत्र म्हणत अग्नीत आहुती दिली. त्यांच्या तपाच्या सामर्थ्याने अग्नीतून एक भयंकर प्राणी वर आला. तो होता मद नावाचा एक प्रचंड दैत्य. त्याचा एक जबडा जमिनीवर टेकला होता, आणि दुसरा आकाशाला भिडला होता. त्याचे सुळे बुरुजांसारखे होते, आणि डोळे सूर्य-चंद्रासारखे. तोंड वासून तो इंद्राला गिळायला धावला.
च्यवन आणि सुकन्या
इंद्र नमला
इंद्राला आपला हात हलवता येईना. भीतीने तो ऋषींना हाका मारू लागला. “च्यवन ऋषी, मी खरे सांगतो. आजपासून अश्विनीकुमार सोमरस पितील. माझ्यावर दया करा! मी आपल्याला विरोध केला, तो एवढ्याचसाठी, की आपले सामर्थ्य दाखवायची आपल्याला संधी मिळावी, आणि ते सगळ्यांना कळावे.” त्याच क्षणी च्यवनांचा राग शांत झाला, आणि त्यांनी इंद्राला मोकळे केले. त्या दैत्याचे नाव मद. मद म्हणजे धुंदी. च्यवनांनी त्याचे तुकडे केले, आणि ते मद्य, स्त्रिया, फासे आणि शिकार यांच्यात वाटून ठेवले. मग च्यवनांनी इंद्राला सोमरस प्यायला दिला. राजाला सगळ्या देवांची पूजा करायला त्यांनी मदत केली, आणि त्या देवांत अश्विनीकुमारही होते. आणि च्यवन आपली प्रेमळ पत्नी सुकन्या हिच्याबरोबर रानात सुखाने राहिले. महाभारत, वनपर्व, विभाग १२२ ते १२५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे च्यवनांच्या सरोवराकाठी लोमश ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय ३ मध्ये ही गोष्ट थोडक्यात आली आहे. ही गोष्ट प्रथम शतपथ ब्राह्मणात (४.१.५) सांगितली आहे.