पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
धर्मव्याध
झाडावरची बगळी
कौशिक नावाचा एक ब्राह्मण होता. तो तपस्वी होता, आणि त्याने सगळ्या वेदांचे अध्ययन केले होते. शिकण्यासाठी तो आपल्या म्हाताऱ्या आई-वडिलांना घरी सोडून आला होता. एके दिवशी तो एका झाडाखाली बसून वेदमंत्र म्हणत होता. झाडावर उंच एक बगळी बसली होती. तिची विष्ठा त्याच्या अंगावर पडली. कौशिकाने रागाने वर तिच्याकडे पाहिले, आणि तिचे वाईट चिंतले. त्याच क्षणी ती बगळी मरून खाली जमिनीवर पडली. तिला तिथे पडलेली पाहून कौशिकाचे मन करुणेने भरून आले. “अरेरे,” तो म्हणाला, “रागाच्या भरात माझ्या हातून केवढे पाप घडले!” तो पुन्हा पुन्हा असे म्हणत राहिला.
धर्मव्याध
“थांबा”
मग कौशिक भिक्षा मागायला गावात गेला. साधू-संत असेच अन्न मागून खातात. तो एका ओळखीच्या सज्जन घराच्या दाराशी आला. “भिक्षां देहि,” त्याने हाक दिली. घरातली स्त्री म्हणाली, “थांबा.” ती भिक्षा वाढायचे भांडे धूत होती. तेवढ्यात तिचा नवरा घरी आला. त्याला फार भूक लागली होती. तिला लगेच त्या ब्राह्मणाचा विसर पडला. तिने नवऱ्याला पाय आणि तोंड धुवायला पाणी दिले, बसायला आसन दिले. त्याच्यापुढे चांगले अन्नपाणी ठेवले, आणि ती त्याला वाढायला जवळ उभी राहिली. ती पतिव्रता होती. तिचे मन पतीतच गुंतलेले होते. सासू-सासरे, देव आणि अतिथी यांचीही ती तितक्याच काळजीने सेवा करत असे.
धर्मव्याध
रागावलेला ब्राह्मण
नवऱ्याला वाढत असताना तिची नजर कौशिकावर पडली. तो अजून दाराशी थांबलेला होता. आपण त्याला थांबायला सांगितले होते, हे तिला आठवले, आणि तिला लाज वाटली. ती थोडे अन्न घेऊन त्याला द्यायला बाहेर आली. कौशिक म्हणाला, “तुझे मला नवल वाटते. ‘थांबा’ म्हणालीस, आणि मला तसेच उभे ठेवलेस!” तो रागाने धगधगत होता. ती त्याला शांत करू लागली. “मला क्षमा करा, महाराज. माझा पती हाच माझा सर्वश्रेष्ठ देव आहे. ते दमून-भागून, भुकेले घरी आले होते. मी त्यांना वाढत होते.” कौशिक म्हणाला, “म्हणजे तू पतीला ब्राह्मणांपेक्षा मोठे मानतेस? देवांचा राजा इंद्रसुद्धा ब्राह्मणांपुढे झुकतो. ब्राह्मण अग्नीसारखा असतो, हे तुला ठाऊक नाही का? तो सारी पृथ्वी जाळून टाकू शकतो.”
धर्मव्याध
“मी काही बगळी नाही”
ती स्त्री म्हणाली, “महाराज, मी काही बगळी नाही. आपला राग आवरा. आपल्या रागीट नजरेने माझे काय होणार आहे? “मी ब्राह्मणांना कमी लेखत नाही. त्यांचे सामर्थ्य मला ठाऊक आहे. पण थोर ब्राह्मण जितके रागात थोर असतात, तितकेच क्षमेतही थोर असतात. म्हणून मला क्षमा करा. “आपण रागाने एका बगळीला जाळलेत, हे मला ठाऊक आहे. पण माणसाचा राग हाच त्याचा सगळ्यात मोठा शत्रू असतो. ज्याने राग सोडला आहे, जो खरे बोलतो, आणि कोणी दुखावले तरी जो उलट दुखावत नाही, त्यालाच देव खरा ब्राह्मण म्हणतात.”
धर्मव्याध
मिथिलेची वाट
ती स्त्री पुढे म्हणाली, “आपण वेद जाणता, आणि आपण पवित्र आहात. पण खरा धर्म कोणता, हे आपल्याला कळले आहे, असे मला वाटत नाही. “मिथिला नगरीत एक व्याध राहतो. व्याध म्हणजे मांस विकून जगणारा माणूस. तो सत्यवचनी आहे, जितेंद्रिय आहे, आणि आई-वडिलांची सेवा करतो. आपण जाऊन त्याला विचारा. तो आपल्याला शिकवील. आणि मी कठोर बोलले असेन, तर मला क्षमा करा.” कौशिक म्हणाला, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझा राग गेला. तुझ्या या कानउघाडणीने माझे फार भले होईल.” स्वतःलाच दोष देत तो घरी गेला. तिचे बोलणे तो पुन्हा पुन्हा आठवत राहिला. न सांगताच तिला बगळीची गोष्ट कळली होती. हे मोठे आश्चर्य होते. म्हणून त्याने तिच्यावर विश्वास ठेवला, आणि तो मिथिलेला जायला निघाला.
धर्मव्याध
बाजारातला व्याध
अनेक जंगले, गावे आणि नगरे ओलांडून कौशिक शेवटी मिथिलेला पोहोचला. ती जनक राजाची नगरी होती. ती सुंदर आणि आनंदी नगरी होती. तिथे सतत उत्सव आणि यज्ञ चाललेले असत. त्याने व्याधाची चौकशी केली. काही ब्राह्मणांनी त्याला वाट दाखवली. तो व्याध एका खाटिकखान्यात बसून मांस विकत होता. त्याच्याभोवती गिऱ्हाइकांची गर्दी होती. म्हणून कौशिक जरा दूर थांबला. व्याधाने त्याला पाहिले, आणि तो लगेच उठला. तो त्याच्याजवळ आला. “या, महाराज,” तो म्हणाला. “एका पतिव्रतेने आपल्याला इथे पाठवले आहे, हे मला ठाऊक आहे. आपण का आला आहात, तेही मला ठाऊक आहे.” कौशिक थक्क झाला. हे त्याने पाहिलेले दुसरे आश्चर्य होते.
धर्मव्याध
क्रूर धंदा
व्याध म्हणाला, “महाराज, ही जागा आपल्यासारख्यांसाठी नाही. माझ्या घरी चला.” घरी गेल्यावर त्याने कौशिकाला बसायला आसन दिले, आणि पाय व तोंड धुवायला पाणी दिले. कौशिक म्हणाला, “हा धंदा तुला शोभत नाही. अशा क्रूर कामावर तू जगतोस, हे पाहून मला वाईट वाटते.” व्याध म्हणाला, “माझ्यासाठी दुःख करू नका. हा माझ्या वडिलांचा धंदा होता, आजोबांचाही होता. ज्या कामासाठी मी जन्मलो, तेच मी करतो. आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा करतो. मी खरे बोलायचा प्रयत्न करतो. कोणाचा मत्सर करत नाही. जमेल ते दान देतो. देव, अतिथी आणि घरची माणसे जेवल्यावर जे उरते, तेवढेच मी खातो. आणि मी स्वतः कधीच मांस खात नाही.”
धर्मव्याध
व्याधाची शिकवण
खरा धर्म कोणता, असे कौशिकाने त्याला विचारले. व्याध त्याच्याशी पुष्कळ वेळ बोलला. तो म्हणाला, कोणत्याही जीवाला इजा न करता कोणीच जगू शकत नाही. शेतकऱ्याच्या नांगराने मातीतले असंख्य लहान जीव मरतात. भाताचे दाणेसुद्धा सजीवच असतात. मासे माशांना खातात. माणसे चालताना पायाखाली बारीक जीव चिरडतात. कोणालाही इजा न करण्याचे व्रत घेतलेला मुनीसुद्धा थोडीफार हिंसा करतोच. म्हणून ज्याचा धंदा मारण्याचा आहे, तोही सज्जन असू शकतो. आणि चांगल्या कुळातला माणूसही दुष्ट असू शकतो. व्याध म्हणाला, “अपकाराची फेड अपकाराने कधीच करू नये. वासना, राग किंवा द्वेष यांमुळे धर्म कधीच सोडू नये. हातून चूक घडली, तर पश्चात्ताप करावा, आणि ती पुन्हा कधीच करू नये. त्यानेच ती चूक धुतली जाते.”
धर्मव्याध
व्याधाचे देव
कौशिकाला फार आनंद झाला. तो म्हणाला, “धर्माविषयी आपल्याला ठाऊक नाही, असे काहीच नाही.” व्याध म्हणाला, “माझा धर्म कुठून येतो, ते चला, स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहा.” तो कौशिकाला एका सुंदर घराच्या आतल्या खोल्यांत घेऊन गेला. तिथे त्याचे म्हातारे आई-वडील बसले होते. त्यांनी पांढरी वस्त्रे नेसली होती. त्यांची जेवणे झाली होती, आणि ते विश्रांती घेत होते. व्याधाने त्यांच्या पायांवर डोके ठेवून नमस्कार केला. ते म्हणाले, “ऊठ, आमच्या गुणी बाळा. आम्ही तुझ्यावर फार प्रसन्न आहोत. मनाने, बोलण्याने आणि कृतीने तू सगळ्या बाबतींत आमची काळजी घेतोस.” व्याध म्हणाला, “हे माझे देव आहेत. मी त्यांना स्नान घालतो, त्यांचे पाय धुतो, त्यांना जेवू घालतो. त्यांच्याशी फक्त गोडच बोलतो. मी, माझी बायको आणि माझी मुले, आम्ही सगळे त्यांच्या सेवेसाठीच जगतो.”
धर्मव्याध
घरी परत जा
व्याध म्हणाला, “याच सेवेमुळे मला दूरचे दिसते. म्हणूनच त्या स्त्रीने आपल्याला पाठवले, हे मला कळले. आता आपल्या हिताचे ऐका. “आई-वडिलांची परवानगी न घेता आपण वेद शिकायला घर सोडलेत. ते आपले चुकले. आपले म्हातारे आई-वडील आपल्यासाठी शोक करून करून आंधळे झाले आहेत. आपली सगळी विद्या आणि सगळी तपश्चर्या आता आपल्या काहीच कामाची नाही. आजच घरी जा, आणि त्यांचे सांत्वन करा. यापेक्षा मोठा धर्म मला ठाऊक नाही.” कौशिक म्हणाला, “आपण म्हणता ते खरे आहे. मी नरकात पडत होतो, आपण मला वाचवलेत. मी माझ्या आई-वडिलांचा मान राखीन.”
धर्मव्याध
वनातला बाण
तरीही कौशिकाला एक गोष्ट उलगडत नव्हती. तो म्हणाला, “मला सांगा. एवढे जाणणारा माणूस खरा शूद्र असूच शकत नाही. मागच्या जन्मीच्या कोणत्या तरी कर्मामुळे आपल्याला हा जन्म मिळाला असणार.” व्याध म्हणाला, “मागच्या जन्मी मी वेद जाणणारा ब्राह्मण होतो. एक राजा माझा मित्र होता. त्याच्या संगतीत मी धनुर्विद्येत निपुण झालो. एके दिवशी मी त्याच्याबरोबर एका आश्रमाजवळ शिकारीला गेलो. मी एक बाण सोडला, आणि तो एका ऋषींना लागला. मला वाटले होते, ते हरीण आहे. “ऋषी ओरडले, ‘मी कोणाचे काहीच वाईट केले नाही! हे कोणी केले?’ मी त्यांची क्षमा मागितली. ‘हे माझ्या हातून नकळत घडले,’ मी म्हणालो. पण ते संतापले होते. ते म्हणाले, ‘तू शूद्र म्हणून जन्मशील, एक क्रूर व्याध म्हणून.’”
धर्मव्याध
घरची वाट
व्याध पुढे म्हणाला, “मी पुन्हा त्यांच्या विनवण्या केल्या, तेव्हा ते निवळले. ते म्हणाले, ‘माझा शाप टळणार नाही. पण तू आई-वडिलांची सेवा करशील, आणि धर्मात परिपूर्ण होशील. तुला या जन्माची आठवण राहील, आणि तू स्वर्गाला जाशील. शाप संपला की तू पुन्हा ब्राह्मण होशील.’ मग मी तो बाण उपसून काढला, आणि ऋषी वाचले.” कौशिक म्हणाला, “माणूस आपल्या कर्मानेच ब्राह्मण होतो. गर्विष्ठ आणि दुष्ट ब्राह्मण शूद्रापेक्षा काही वेगळा नाही. माझ्या दृष्टीने आपण आजही ब्राह्मणच आहात.” मग कौशिकाने व्याधाला आदराने प्रदक्षिणा घातली, आणि त्याचा निरोप घेतला. तो घरी आपल्या म्हाताऱ्या आई-वडिलांकडे गेला. तेव्हापासून तो मन लावून त्यांची सेवा करू लागला. महाभारत, वनपर्व, विभाग २०५ ते २१५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे मार्कंडेय ऋषी ही गोष्ट युधिष्ठिराला सांगतात. धर्म, पंचमहाभूते, आत्मा आणि पुनर्जन्मातून मुक्ती यांविषयीची व्याधाची लांबलचक शिकवण इथे थोडक्यात दिली आहे.