पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
ध्रुवबाळ
बापाच्या मांडीवर जागा
उत्तानपाद नावाचा एक राजा होता. तो मनूचा मुलगा. मनू म्हणजे सगळ्या माणसांचा आदिपिता. राजाला दोन राण्या होत्या, सुनीती आणि सुरुची. राजाचे सुरुचीवर जास्त प्रेम होते. सुनीतीकडे तो फारसे लक्ष देत नसे. ध्रुव हा सुनीतीचा मुलगा. एके दिवशी राजा सुरुचीचा मुलगा उत्तम याला मांडीवर घेऊन लाड करत बसला होता. छोट्या ध्रुवालाही मांडीवर चढावेसे वाटले. पण राजाने त्याला जवळ घेतले नाही. सुरुची गर्विष्ठ होती आणि मत्सरी होती. राजा ऐकत असतानाच ती मुलाला म्हणाली, “बाळा, ती जागा तुझी नाही. तू राजाचा मुलगा आहेस खरा, पण माझ्या पोटी जन्मला नाहीस. तिथे बसायचे असेल तर जा, परमेश्वराला प्रसन्न करून घे. ‘मला पुढचा जन्म सुरुचीच्या पोटी द्या,’ अशी त्याची विनवणी कर. मग ती जागा तुला मिळेल.”
ध्रुवबाळ
आईचा सल्ला
ते शब्द ध्रुवाला काठीसारखे लागले. काठीचा तडाखा बसलेला साप फुसफुसतो, तसा तो रागाने फुसफुसू लागला. वडील नुसते बघत होते. ते एक शब्दही बोलले नाहीत. ध्रुव तिथून निघाला आणि हुंदके देत आईकडे धावला. सुनीतीने त्याला मांडीवर घेतले. नगरातल्या लोकांनी तिला सगळी हकिगत सांगितली. वणव्यात सापडलेल्या कोवळ्या वेलीसारखी ती रडू लागली. शेवटी ती म्हणाली, “बाळा, कोणाचेही वाईट चिंतू नकोस. सुरुची खरेच बोलली. तू एका अभागी बाईच्या पोटी जन्मलास. राजाला मला आपली बायको म्हणायचीसुद्धा लाज वाटते. म्हणून मनात कडवटपणा न ठेवता ती म्हणाली तसेच कर. उत्तमाइतके उंच बसायचे असेल तर विष्णूची उपासना कर. तोच परमेश्वर आहे. तुझे दुःख दूर करणारा दुसरा कोणी मला तरी ठाऊक नाही.”
ध्रुवबाळ
नारदांनी घेतलेली परीक्षा
आईचे बोलणे ध्रुवाने ऐकले आणि मनाशी निश्चय केला. त्याने स्वतःला सावरले आणि तो वडिलांच्या नगरातून बाहेर पडला. नारद हे देवांचे ऋषी. ते सदा फिरत असतात. मुलाच्या मनात काय आहे ते त्यांनी ओळखले. त्यांनी ध्रुवाच्या डोक्यावर हात ठेवला. त्यांना नवल वाटले. “या क्षत्रियांच्या मुलांचा बाणा तरी केवढा!” ते मनात म्हणाले. “लहान मूलसुद्धा अपमान सहन करत नाही.” मग ते ध्रुवाला म्हणाले, “बाळा, तू अजून लहान आहेस. मान काय आणि अपमान काय, तुला त्याचे काय? नशिबात असेल त्यात समाधान मान. तू ज्याला शोधतोस, तो परमेश्वर प्रसन्न व्हायला फार कठीण आहे. ऋषींनी अनेक जन्म त्याला शोधले, तरी तो त्यांना सापडला नाही. हा विचार सोडून दे. मोठा झालास की मग प्रयत्न कर.”
ध्रुवबाळ
मधुवन
ध्रुव म्हणाला, “आपला सल्ला दुसऱ्यांसाठी चांगला आहे, पण माझ्यासाठी नाही. मी क्षत्रियाचा मुलगा आहे. सुरुचीचे शब्द बाणासारखे माझ्या काळजात घुसले आहेत. मला तिन्ही लोकांत सगळ्यांहून उंच जागा हवी आहे. आजवर कोणालाही न मिळालेली. ती कशी मिळवायची ते मला सांगा.” नारद प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, “तुझ्या आईने तुला योग्य वाट दाखवली. यमुनेच्या काठी मधुवन नावाचे एक पवित्र वन आहे. तिथे विष्णू सदा जवळ असतो. तिथे जा. रोज तीन वेळा नदीत स्नान कर. स्थिर बस, श्वास शांत कर आणि त्याचे ध्यान कर. तो पावसाळी ढगासारखा सावळा आहे, हसतमुख आहे, त्याला चार हात आहेत. आणि हा मंत्र जप: ‘ॐ, भगवान वासुदेवाला माझा नमस्कार.’ वासुदेव हे विष्णूचेच एक नाव.”
ध्रुवबाळ
पित्याचे दुःख
ध्रुवाने ऋषींना प्रदक्षिणा घातली, नमस्कार केला आणि तो निघाला. नारद पुढे राजवाड्यात गेले. तिथे राजा चिंतेत बसला होता. राजा त्यांना म्हणाला, “माझा मुलगा अवघा पाच वर्षांचा आहे. मी बायकोच्या मुठीत राहिलो. माझ्या मनात दया नव्हती. मी त्याला घालवून दिले. तो रानात एकटा आहे, थकलेला, भुकेला. लांडगे त्याला खातील अशी मला भीती वाटते. तो प्रेमाने माझ्या मांडीवर चढू पाहत होता, आणि मी त्याला जवळसुद्धा घेतले नाही.” नारद म्हणाले, “दुःख करू नका. देव त्याचे रक्षण करत आहेत. तो देवांनाही कठीण असे काम करून दाखवील. आणि लवकरच परत येऊन आपली कीर्ती पसरवील.” तेव्हापासून राजा राज्य विसरला. त्याच्या मनात फक्त मुलाचाच विचार असे.
ध्रुवबाळ
जगाचा श्वास थांबला
मधुवनात ध्रुवाने तपश्चर्या सुरू केली. त्याने आपले सगळे मन परमेश्वरावर लावले. पहिल्या महिन्यात तो तीन दिवसांतून एकदा रानफळे खाई. दुसऱ्या महिन्यात सहा दिवसांतून एकदा वाळकी पाने खाई. तिसऱ्या महिन्यात तो फक्त पाणी पिऊन राहिला. चौथ्या महिन्यात तो नुसत्या हवेवर राहिला. पाचव्या महिन्यात तो एका पायावर उभा राहिला, खांबासारखा निश्चल. त्याच्या अंगठ्याखाली पृथ्वी कलली. हत्ती पाय ठेवताच होडी कलते, तशी. मग ध्रुवाने श्वास रोखला. परमेश्वर प्रत्येक जीवात राहतो. ध्रुवाने स्वतःला पूर्णपणे त्याला अर्पण केले होते. म्हणून प्रत्येक जीवाचा श्वास अडकला. देव धावत विष्णूकडे गेले. विष्णू म्हणाला, “घाबरू नका. त्या मुलाने स्वतःला पूर्णपणे माझ्याशी जोडले आहे. मी जातो आणि त्याची तपश्चर्या पूर्ण करतो.”
ध्रुवबाळ
विष्णू आला
मग आपल्या भक्ताला भेटायला विष्णू आपल्या गरुडावर बसून मधुवनात आला. ध्रुव आपल्या हृदयात परमेश्वराचे रूप पाहत होता. ते विजेसारखे लखलखत होते. अचानक ते रूप नाहीसे झाले. ध्रुवाने घाबरून डोळे उघडले. तर समोर परमेश्वर उभा होता, त्याच रूपात. ध्रुवाने जमिनीवर लोटांगण घातले. डोळ्यांनी पिऊन टाकावे अशा रीतीने तो परमेश्वराकडे बघत राहिला. त्याची स्तुती करावी असे त्याला फार वाटत होते. पण कशी करावी ते त्याला कळेना. विष्णूने त्याचे मन ओळखले. त्याने आपल्या शंखाने मुलाच्या गालाला हळूच स्पर्श केला. लगेच ध्रुवाला योग्य शब्द सुचले, आणि त्याने परमेश्वराची स्तुती केली.
ध्रुवबाळ
ध्रुवपद
विष्णू प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “राजकुमारा, तुझ्या मनात काय आहे ते मला ठाऊक आहे. ते मिळवणे कठीण आहे, तरी मी ते तुला देतो. आकाशात खूप उंचावर एक तेजस्वी जागा आहे. आजवर ती कोणालाही मिळाली नाही. सगळे ग्रह आणि तारे तिला बांधलेले आहेत. खळ्यातल्या मेढीभोवती बैल फिरतात, तसे ते तिच्याभोवती फिरतात. युगाचा अंत झाला तरी ती जागा टिकेल.” ती जागा म्हणजे आकाशाच्या मध्यभागी असलेला अढळ बिंदू. विष्णू पुढे म्हणाला, “तुझे वडील वनात जातील, तेव्हा ते तुला राज्य देतील. तू छत्तीस हजार वर्षे राज्य करशील. शेवटी तू माझ्या धामाला येशील, आणि तुला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही.” मग परमेश्वर आपल्या धामाला परत गेला. ध्रुवाची तपश्चर्या पूर्ण झाली.
ध्रुवबाळ
घरी परत
आपला मुलगा घरी परत येत आहे, अशी बातमी राजाला कळली. आधी त्याचा विश्वासच बसेना. मग त्याला नारदांचे शब्द आठवले. तो रथात बसून मुलाला सामोरा गेला. दोन्ही राण्या उत्तमाला घेऊन पालखीतून मागोमाग निघाल्या. नगराजवळ राजाला आपला मुलगा दिसला. तो रथातून उडी मारून खाली उतरला. मुलाला कितीतरी वेळ छातीशी धरून राजा रडत राहिला. ध्रुवाने वडिलांच्या पाया पडून नमस्कार केला. मग दोन्ही आयांना नमस्कार केला. सुरुचीने पायाशी पडलेल्या मुलाला उचलले. तिने त्याला जवळ घेतले आणि डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाली, “चिरंजीव हो!” परमेश्वर ज्याच्यावर प्रसन्न होतो, त्याच्यापुढे सगळे जीव नमतात. पाणी जसे आपोआप उताराकडे वाहते, तसे.
ध्रुवबाळ
राज्य सोडणारा राजा
उत्तम आणि ध्रुव एकमेकांना मिठी मारून प्रेमाने रडले. सुनीतीने आपल्या जिवाहून प्रिय मुलाला कवटाळले, आणि तिचे दुःख नाहीसे झाले. मग राजा दोन्ही भावांना हत्तीवर बसवून नगरात घेऊन आला. आपल्या मुलाने केलेले सगळे पाहून राजा थक्क झाला. ध्रुव मोठा झाला आणि प्रजेचा लाडका झाला. तेव्हा वडिलांनी त्याला राजा केले. मग म्हातारा राजा वनात निघून गेला. ध्रुवाने छत्तीस हजार वर्षे राज्य केले. तो चांगला आणि दयाळू राजा होता. प्रजा त्याला आपला पिता मानत असे. शेवटी त्याने राज्य आपल्या मुलाला दिले. आणि ध्यान करण्यासाठी तो विशाला नावाच्या एका पवित्र ठिकाणी गेला.
ध्रुवबाळ
आकाशातून आलेला रथ
एके दिवशी विशालेत ध्रुवाला आकाशातून एक दिव्य रथ खाली येताना दिसला. उगवत्या पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा तो दाही दिशा उजळत होता. रथात विष्णूचे दोन सेवक उभे होते. दोघेही तरुण, सावळे आणि चार हातांचे. ते म्हणाले, “राजा, आपण पाच वर्षांचे असताना आपल्या तपश्चर्येने परमेश्वर प्रसन्न झाला. आम्ही आपल्याला विष्णूच्या धामाला न्यायला आलो आहोत. आपल्या पूर्वजांपैकी कोणीही तिथे गेले नाही. रथात बसावे.” ध्रुवाने स्नान केले आणि ऋषींना नमस्कार केला. त्याचे शरीर सोन्यासारखे झळाळू लागले. तेवढ्यात त्याला समोर मृत्यू उभा दिसला. ध्रुवाने मृत्यूच्या डोक्यावर पाय दिला, आणि त्याचीच पायरी करून तो रथात चढला.
ध्रुवबाळ
कधीही न हलणारा तारा
नगारे वाजू लागले, आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. तेवढ्यात ध्रुवाला आईची आठवण झाली. “माझ्या बिचाऱ्या आईला मागे टाकून मी एकटा स्वर्गाला जाऊ का?” सेवकांनी त्याच्या मनातला विचार ओळखला. त्यांनी त्याला सुनीती दाखवली. ती आपल्या वेगळ्या रथातून पुढे चालली होती. ध्रुव वर वर चढत गेला. वाटेत आपापल्या विमानांतून देवांनी त्याच्यावर फुले उधळली. एकेक ग्रह मागे टाकत तो पुढे गेला. तिन्ही लोक मागे पडले. ऋषींचा लोकही मागे पडला. आणि शेवटी तो विष्णूच्या धामाला पोहोचला. तिथे तो आजही चमकतो आहे, तिन्ही लोकांच्या मुकुटातल्या रत्नासारखा. आकाशाचा अढळ मध्य तोच. ताऱ्यांचे सगळे चक्र न थांबता त्याच्याभोवती फिरत राहते. भागवत पुराण, स्कंध ४, अध्याय ८ ते १२ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. स्तोत्रे, राज्य मागितल्याबद्दल ध्रुवाला झालेला पश्चात्ताप, त्याचे विवाह, आणि यक्षांशी, म्हणजे धनाच्या देवाच्या सेवकांशी, त्याने केलेले युद्ध, हे भाग इथे गाळले आहेत. भागवत ध्रुवाच्या जागेला फक्त “अढळ स्थान” म्हणते; ध्रुवतारा हे नाव नंतरच्या परंपरेतून आले आहे.