पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
जडभरत
राजाने राज्य सोडले
फार पूर्वी भरत नावाचा एक राजा होता. तो परमेश्वराचा, म्हणजे विष्णूचा, मोठा भक्त होता. त्याच्या वडिलांनी आणि आजोबांनी जसे केले, तसेच त्यानेही अनेक युगे प्रजेवर मायेने राज्य केले. आपल्या या भारत देशाला त्याच्याच नावावरून भारत म्हणतात. राज्य करायचा काळ संपला, तेव्हा त्याने राज्य आपल्या मुलांमध्ये वाटून दिले. राजवाडा, घरदार, सगळी संपत्ती सोडून तो एकटाच निघून गेला. आपले मन परमेश्वरावर लावावे, एवढेच आता त्याला हवे होते. रानात एका नदीकाठी एक पवित्र जागा होती. तिथे पुलह ऋषींचा आश्रम होता. भरत तिथे आला आणि हरणाचे कातडे पांघरून राहू लागला. फुले, पाने, पाणी आणि फळे वाहून तो परमेश्वराची पूजा करी. हळूहळू त्याच्या सगळ्या इच्छा गळून पडल्या, आणि त्याला मनाची खोल शांती लाभली.
जडभरत
हरिणी आणि सिंह
एके दिवशी भरताने नदीत स्नान केले. मग तो पाण्याच्या काठावर बसला आणि बराच वेळ ॐकाराचा जप करत राहिला. तेवढ्यात एक हरिणी एकटीच पाणी प्यायला नदीवर आली. ती गाभण होती. ती पाणी पीत असतानाच जवळच एक सिंह गरजला. त्या गर्जनेने रानातला प्रत्येक जीव थरकापला. हरिणी घाबरून उंच उडी मारून पळाली. तहान विसरूनच गेली. उडी मारताना तिचे पाडस तिच्या पोटातून निसटले आणि ओढ्यात पडले. ती पार थकली होती. कळपापासून ती दुरावली होती. पळता पळता ती एका गुहेत पडली आणि मेली. भरताने पाहिले, ते असहाय पाडस प्रवाहात वाहून चालले आहे. त्याचे मन करुणेने भरून आले. त्याने पाडसाला पाण्यातून बाहेर काढले. त्याची आई तर मेली होती. म्हणून तो त्याला आपल्या घरी घेऊन गेला.
जडभरत
पाडस
भरत मनात म्हणाला, “बिचाऱ्या पाडसाची आई गेली, कळपही सुटला. माझ्याशिवाय त्याला कोणीच ओळखत नाही. त्याचा माझ्यावर पूर्ण विश्वास आहे. त्याला सांभाळायलाच हवे. असहायाला मदत करायला चांगली माणसे स्वतःची मोठी ध्येयेसुद्धा बाजूला ठेवतात.” मग ते पाडस नेहमी त्याच्याबरोबरच असे. तो बसलेला असो की झोपलेला, चालत असो, स्नान करत असो की जेवत असो, ते त्याच्या जवळच असे. फुले आणि लाकडे आणायला तो रानात जाई, तेव्हा त्याला बरोबर नेई. लांडगे पाडसाला खातील, अशी त्याला भीती वाटे. वाटेत ते मागे रेंगाळले, तर तो त्याला खांद्यावर घेई. पूजा करता करताही तो मधेच पुन्हा पुन्हा उठे आणि त्याच्याकडे पाही. “बाळा, तुझे कल्याण होवो,” असे म्हणे. एकेक करून त्याचे सगळे नेम सुटत गेले. जे मन त्याने परमेश्वराला वाहिले होते, ते आता एका पाडसाने भरून गेले.
जडभरत
माझे पाडस कुठे गेले?
एका संध्याकाळी पाडस घरी परत आले नाही. गरिबाचे पैसे हरवल्यावर तो जसा कासावीस होतो, तसा भरत कासावीस झाला. तो आक्रोश करू लागला, “ते बिचारे आईवेगळे पाडस परत येईल का माझ्याकडे? त्याला लांडग्याने तर खाल्ले नसेल? सूर्य मावळतो आहे, तरी ते अजून आले नाही. “मी डोळे मिटून ध्यानाचे सोंग करायचो, तेव्हा ते येऊन आपल्या इवल्याशा शिंगांच्या टोकांनी मला ढुसण्या मारायचे. पूजेसाठी मांडलेले दर्भ ते विस्कटायचे. मी रागावलो की एखाद्या लहानशा शिष्यासारखे अगदी गप्प बसून राहायचे. “बघा, सगळी जमीन त्याच्या चिमुकल्या खुरांच्या खुणांनी भरली आहे. कदाचित चंद्रच त्याला सांभाळत असेल.” परमेश्वराचे चिंतन करायला ज्याने राज्य सोडले होते, त्या राजाला आता एका पाडसाशिवाय दुसरे काही सुचेना.
जडभरत
हरणाचा जन्म
आणि मग अचानक भरताला मरण आले. तेव्हासुद्धा ते हरीण त्याच्या शेजारी उभे राहून शोक करत होते, एखादा मुलगा करतो तसा. भरताचे शेवटचे सगळे विचार हरणाचेच होते. म्हणून मेल्यावर त्याला हरणाचा जन्म मिळाला. हरणाच्या जन्मातही आपण पूर्वी कोण होतो, हे तो विसरला नाही. परमेश्वराच्या भक्तीमुळे ती आठवण त्याच्याकडे राहिली होती. “अरेरे, केवढा खाली पडलो मी!” तो म्हणाला. “परमेश्वरासाठी मी सगळे पाश तोडले. आणि मग मूर्खासारखे माझे मन एका पाडसामागे धावले.” म्हणून त्या हरणाने आपल्या हरिणी आईला सोडले. दूरच्या एका पर्वतावरून तो प्रवास करत परत त्याच आश्रमात आला, जिथे तो राजा असताना राहिला होता. तिथे तो फक्त वाळलेली पाने आणि गवत खाई. कोणत्याही मोहापासून तो दूर राहिला. शेवटी नदीच्या पवित्र पाण्यात त्याने देह ठेवला.
जडभरत
मंद वाटणारा मुलगा
मग भरत पुन्हा माणूस म्हणून जन्मला. एका सज्जन, विद्वान ब्राह्मणाचा तो मुलगा झाला. परमेश्वराच्या कृपेने त्याला आपले मागचे जन्म आठवत होते. आता त्याला कोणावरही प्रेम करायची भीती वाटे, अगदी आपल्या घरच्यांवरसुद्धा. न जाणो, ते प्रेम पुन्हा आपल्याला अडकवील. म्हणून तो वेड्यासारखा, मंदबुद्धीसारखा वागू लागला, जणू आंधळा आणि बहिरा असावा. ब्राह्मणाच्या मुलाला शिकावे लागणारे विधी वडिलांनी त्याला शिकवले. पण तो ते सगळे चुकीचे करी. वडील गेल्यावर भावांनी त्याचा नाद सोडला. लोक त्याला वेडा, मंद, मुका म्हणत. तोही त्यांना तसेच उत्तर देई. जे काम सांगतील ते तो करी, जे मिळेल ते खाई. उघड्या जमिनीवर झोपे, कधी अंघोळ करत नसे. धुळीखाली झाकलेल्या रत्नासारखा त्याचा आनंद आत लपलेला होता.
जडभरत
दरोडेखोरांनी पळवले
असे लपून राहण्यातही धोके होतेच. भरताच्या भावांनी त्याला शेतावर कामाला लावले. एका रात्री तो हरणांपासून आणि रानडुकरांपासून शेताची राखण करत होता. त्या वेळी एका दरोडेखोरांच्या टोळीच्या म्होरक्याला मूल हवे होते. भद्रकाली ही एक उग्र देवी. तिने आपल्याला मूल द्यावे म्हणून तो तिला एका माणसाचा बळी देणार होता. पण त्याने निवडलेला माणूस पळून गेला. त्याला शोधता शोधता अंधारात दरोडेखोर शेतात भरतापाशी आले. भरत तरुण होता, धडधाकट होता, त्याच्या अंगात कोणताही दोष नव्हता. बळी द्यायला हाच माणूस योग्य! त्यांनी त्याला बांधले आणि देवीच्या मंदिरात नेले. तिथे त्यांनी त्याला स्नान घातले, नवे वस्त्र नेसवले आणि गळ्यात माळा घातल्या. दिवे लावून, नगारे वाजवून, गाणी म्हणत त्यांनी त्याला देवीच्या मूर्तीसमोर बसवले.
जडभरत
देवी प्रकटली
दरोडेखोरांच्या म्होरक्याने धारदार तलवार भरताच्या डोक्यावर उगारली. भरत शांत बसून राहिला. त्याला जराही भीती वाटली नाही. पण देवीला ते सहन झाले नाही. हा तर पवित्र पुरुष. त्याने कधी कोणाला दुखावले नव्हते. तो सगळ्या जिवांचा मित्र होता. आणि त्याला तिच्याच नावाने मारले जात होते! त्याच्या पावित्र्याने तिला आगीसारखे पोळले. एकाएकी ती मूर्ती फोडून बाहेर आली. तिच्या भुवया ताणल्या होत्या, डोळे रागाने लाल झाले होते. ती भयंकर हसली. तिने खाली उडी घेतली, म्होरक्याच्या हातातली तलवार हिसकावली आणि त्या दुष्टांची डोकी उडवली. असा भरत वाचला.
जडभरत
राजाची पालखी
काही काळाने रहूगण नावाचा एक राजा कपिल मुनींना भेटायला निघाला. ज्ञानी लोकांचे सर्वश्रेष्ठ गुरू म्हणजे कपिल मुनी. परम सत्याविषयी त्यांना विचारावे, असे राजाच्या मनात होते. तो पालखीतून चालला होता. वाटेत भोयांच्या प्रमुखाला आणखी एक माणूस हवा होता. त्याला भरत दिसला, आणि त्याने त्याला धरून आणले. तो म्हणाला, “हा तरुण आहे, धडधाकट आहे. बैलासारखे ओझे वाहील.” भरत पालखी वाहू लागला. पण चालताना तो फक्त पुढच्या जमिनीकडे पाहत चाले. त्याची पावले बाकीच्यांच्या पावलांशी जुळत नव्हती. पालखी हिंदकळू लागली. “भोयांनो, नीट चाला!” राजा म्हणाला. भोई घाबरून म्हणाले, “महाराज, हा नवा माणूस आहे ना, त्याच्यामुळे असे होते. आम्हांला त्याच्याबरोबर पाऊल जुळवता येत नाही.”
जडभरत
भोई बोलला
तेव्हा राजा भरताची थट्टा करू लागला. “अरे बिचाऱ्या भावा! एकटाच ओझे वाहून तू किती दमला असशील, आणि तू तर जाडजूडही नाहीस!” भरत काही बोलला नाही. तो चालतच राहिला. पुन्हा पालखी हिंदकळली. राजा ओरडला, “अरे जिवंत मुडद्या! तुला शिक्षा करून ताळ्यावर आणतो.” भरत किंचित हसला. त्या हसण्यात जराही गर्व नव्हता. तो म्हणाला, “राजा, तू माझी थट्टा करायला गेलास, पण तू बोललास ते खरे आहे. मी जाडजूड नाही, आणि मी दमलोही नाही. दमले आहे ते फक्त शरीर. जाड की बारीक, भुकेले की थकलेले, ते शरीर असते. मी हे शरीर नाही. “आणि माझ्यासारख्या वेड्याला शिक्षा करून काही शिकवता येणार नाही. ते फुकटचे कष्ट होतील, दळलेले पीठ पुन्हा दळावे तसे.” एवढे बोलून तो गप्प झाला आणि चालत राहिला.
जडभरत
राजा पायांशी
रहूगण राजा सत्य शोधायला निघाला होता. आणि आता ते सत्य त्याने एका भोयाच्या तोंडून ऐकले. हा कोणी साधासुधा माणूस नाही, हे त्याने ओळखले. तत्क्षणी त्याने पालखीतून खाली उडी घेतली आणि भरताच्या पायांवर डोके ठेवले. त्याचा सगळा गर्व उतरला. त्याने विचारले, “असे वेष बदलून फिरणारे आपण कोण? मी ज्यांच्या भेटीला निघालो, ते कपिल मुनी तर आपण नव्हेत ना? “देवांचा राजा इंद्र याच्या वज्राला मी घाबरत नाही. शिवाच्या त्रिशूळालाही घाबरत नाही. पण माझ्या हातून एखाद्या साधुपुरुषाचा अपमान होईल, याची मला फार भीती वाटते. मला क्षमा करा. माझ्यावर कृपा करा.”
जडभरत
“मी पूर्वी भरत राजा होतो”
मग भरताने राजाला उपदेश केला. तो म्हणाला, “हे माझे शरीर जमिनीवर चालते. त्याच्या खांद्यांवर लाकडाची पालखी आहे. तिच्यात एक माणूस बसला आहे. त्याला राजा म्हणतात, म्हणून त्याला गर्व आहे. पण शरीरही मातीचे आहे, आणि पालखीसुद्धा. “फार पूर्वी मीसुद्धा भरत नावाचा राजा होतो. परमेश्वरासाठी मी सगळे सोडले. तरीही मला हरणाचा जन्म घ्यावा लागला, कारण मी एका हरणावर माया केली. म्हणूनच आता मी माणसांपासून दूर राहतो, कोणाला न कळता फिरतो. “म्हणून राजा, हा कठोरपणा सोड. सगळ्या जिवांचा मित्र हो. परमेश्वराची सेवा कर, आणि खऱ्या ज्ञानाने आपले बंधन तोडून मोकळा हो.”
जडभरत
राजा मुक्त झाला
रहूगण म्हणाला, “आपल्या क्षणभराच्या सहवासानेसुद्धा माझा मूर्खपणा दूर झाला.” ज्याला त्याने जिवंत मुडदा म्हटले होते, त्याच्या पायांवर त्याने पुन्हा डोके ठेवले. साधुपुरुषाकडून उपदेश मिळाल्यावर राजाचा भ्रम दूर झाला. आपण म्हणजे फक्त हे शरीर, ही खोटी समजूत त्याने सोडून दिली. भरताने केवळ दयेपोटी त्याला उपदेश केला होता. आता भरत शांत, स्थिर मनाने आपल्या वाटेने निघून गेला, काठोकाठ भरलेल्या समुद्रासारखा. एकदा एका हरणाने भरताला परमेश्वरापासून मागे ओढले होते. या वेळी त्याला कशानेच मागे ओढले नाही. त्याला पुन्हा कधीही जन्म घ्यावा लागला नाही. भागवत पुराण, स्कंध ५, अध्याय ७ ते १३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; कपिल मुनींचे नाव आणि शेवटची ओळ विष्णु पुराण, अंश २, अध्याय १३ ते १६ प्रमाणे आहेत. ब्राह्मणाचा बहुतेक उपदेश, आणि त्यातले जगाचे दरोडेखोरांनी भरलेल्या रानासारखे लांबलचक वर्णन, इथे गाळले आहे.