पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
मांडव्य ऋषी
माणसाच्या रूपात देव
कुरूंच्या राजघराण्यात एकेकाळी विदुर नावाचा एक ज्ञानी पुरुष होता. धर्म कोणता, हे त्याला नीट कळत असे. कुरूंच्या भल्यासाठी तो नेहमी झटत असे. पण विदुर जसा दिसे, त्याहून तो फार मोठा होता. तो म्हणजे न्यायाचा देव धर्म. तोच पृथ्वीवर माणूस म्हणून जन्मला होता. आणि तो शूद्र म्हणून जन्मला, म्हणजे चार वर्णांपैकी सगळ्यात खालच्या वर्णात. कारण एका ऋषींनी त्याला शाप दिला होता. न्यायाच्या देवाने असे काय केले होते, की त्याला शाप मिळावा? आणि ते ऋषी कोण? ही त्या ऋषींची गोष्ट आहे. जो गुन्हा त्यांनी कधी केलाच नव्हता, त्याची शिक्षा त्यांना भोगावी लागली.
मांडव्य ऋषी
मौन धरलेले ऋषी
मांडव्य नावाचे एक ब्रह्मर्षी होते. त्यांना सगळी कर्तव्ये ठाऊक होती. सत्य आणि धर्म यांसाठीच ते जगत होते. ते तपश्चर्या करत असत. आपल्या आश्रमाच्या दाराशी एका झाडाखाली मांडव्य बसत. दोन्ही हात त्यांनी डोक्यावर उंच धरले होते. त्यांनी मौनव्रत घेतले होते. वर्षानुवर्षे ते असेच बसून होते. एके दिवशी चोरांची एक टोळी धावत आश्रमात शिरली. त्यांच्याजवळ चोरीच्या मालाची ओझी होती. राजाचे शिपाई त्यांच्या अगदी पाठलागावर होते. चोरांनी चोरीचा माल आश्रमात लपवला. शिपाई येण्याआधीच ते स्वतः जवळपास लपून बसले.
मांडव्य ऋषी
एक शब्दही नाही
ते लपतात न लपतात तोच शिपाई धावत आले. त्यांना झाडाखाली बसलेले ऋषी दिसले. ते म्हणाले, “द्विजश्रेष्ठ, चोर कुठल्या दिशेने गेले? लवकर दाखवा, म्हणजे आम्ही त्यांना पकडू.” पण मांडव्यांनी आपले व्रत मोडले नाही. ते बरे-वाईट एक शब्दही बोलले नाहीत. शिपायांनी आश्रमात शोध घेतला. लवकरच जवळपास लपलेले चोर त्यांना सापडले, आणि त्यांच्याबरोबर चोरीचा मालही. आता त्यांना ऋषींचाच संशय आला. त्यांनी चोरांबरोबर ऋषींनाही पकडले, आणि सगळ्यांना राजापुढे उभे केले.
मांडव्य ऋषी
चोर समजून शिक्षा
चोरांना ऋषींचे साथीदार म्हटले गेले. राजाने त्या सगळ्यांबरोबर ऋषींनाही मृत्युदंड दिला. ऋषी कोण आहेत, हे शिपायांना ठाऊक नव्हते. त्यांनी ऋषींना सुळावर चढवून शिक्षा अमलात आणली. सूळ म्हणजे एक टोकदार खांब. तो शरीरातून आरपार खुपसला जाई. मग चोरीचा माल घेऊन शिपाई राजाकडे परत गेले. पण मांडव्यांचा प्राण गेला नाही. पुष्कळ काळ ते सुळावर तसेच राहिले. पोटात अन्नाचा कण नव्हता, तरीही ते जिवंत होते. त्यांच्या तपश्चर्येने त्यांना एक शक्ती दिली होती. त्या शक्तीनेच ते जिवंत राहिले.
मांडव्य ऋषी
रात्री आलेले पाहुणे
त्याच शक्तीने मांडव्यांनी इतर ऋषींना आपल्याकडे बोलावले. ते ऋषी रात्री पक्ष्यांचे रूप घेऊन आले. त्यांनी पाहिले, मांडव्य सुळावर बसले आहेत आणि अजूनही ध्यानात मग्न आहेत. त्यांना त्या अवस्थेत पाहून ऋषींना फार दुःख झाले. त्यांनी आपली ओळख सांगितली. मग विचारले, “ब्रह्मन्, आपण असे कोणते पाप केले, की आपल्याला या यातना भोगाव्या लागत आहेत?” मांडव्य म्हणाले, “याचा दोष मी कोणाला देऊ? माझे वाईट दुसऱ्या कोणी केलेले नाही, मीच केले आहे.” यानंतर सुळावरचा माणूस अजून जिवंत आहे, हे शिपायांनी पाहिले. त्यांनी जाऊन राजाला सांगितले.
मांडव्य ऋषी
राजाने क्षमा मागितली
राजाने आपल्या मंत्र्यांशी विचारविनिमय केला. मग जिथे ऋषी सुळावर बसले होते, तिथे तो आला. तो म्हणाला, “मुनिश्रेष्ठ, नकळत माझ्या हातून आपला अपराध घडला. मला क्षमा करा. माझ्यावर रागावू नका.” राजाच्या बोलण्याने मांडव्य शांत झाले. ऋषींचा राग गेला, हे राजाने पाहिले. मग त्याने त्यांना सुळासकट खाली उतरवले. राजाने त्यांच्या शरीरातून सूळ उपसून काढायचा प्रयत्न केला. पण तो निघेना. म्हणून त्याने तो शरीराला लागून बाहेरून कापून टाकला. सुळाचा एक तुकडा ऋषींच्या शरीरात तसाच राहिला.
मांडव्य ऋषी
अंगात सूळ असलेले ऋषी
सुळाचा तो तुकडा अंगात घेऊनच मांडव्य फिरत राहिले. त्याच अवस्थेत त्यांनी अतिशय कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या बळावर त्यांना असे स्वर्गलोक मिळाले, जिथे इतर कोणी पोहोचू शकत नाही. सुळाचे टोक, म्हणजे अणी, त्यांच्या शरीरात होते. म्हणून तिन्ही लोकांत ते अणीमांडव्य या नावाने ओळखले जाऊ लागले. अणीमांडव्य म्हणजे अंगात सुळाचे टोक असलेले मांडव्य. मग एके दिवशी अणीमांडव्य न्यायाचा देव धर्म याच्या घरी गेले. धर्म आपल्या सिंहासनावर बसला होता. ऋषी त्याच्याशी रागाने बोलले. “नकळत माझ्या हातून असे कोणते पाप घडले, की ही शिक्षा मी भोगतो आहे? मला ताबडतोब सांगा. आणि माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहा.”
मांडव्य ऋषी
गवताच्या पात्यावरचा किडा
धर्म म्हणाला, “एकदा आपण गवताच्या पात्याने एका लहानशा किड्याला टोचले होते. त्याचेच हे फळ आहे. लहानसे दानसुद्धा वाढून मोठे पुण्य होते. तसेच लहानसे पापसुद्धा वाढून मोठे दुःख होते.” अणीमांडव्यांनी विचारले, “मी हे केव्हा केले? खरे खरे सांगा.” धर्म म्हणाला, “आपण लहान असताना.” अणीमांडव्य म्हणाले, “लहान मूल जे करते, ते पाप मानले जाणार नाही. लहानशा चुकीची आपण फार कठोर शिक्षा दिलीत. आणि ब्राह्मणाला दुखावणे हे इतर कोणत्याही जीवाला दुखावण्यापेक्षा मोठे पाप आहे.”
मांडव्य ऋषी
मुलांसाठी नियम
अणीमांडव्य म्हणाले, “तर न्यायदेवा, माझा शाप ऐका. आपण माणसांत जन्म घ्याल, आणि तोही शूद्र म्हणून. “आणि आजपासून मी प्रत्येक कर्माच्या फळाला एक मर्यादा घालतो. चौदा वर्षांखालच्या मुलाने केलेले काहीही पाप मानले जाणार नाही. त्या वयानंतर केलेलेच हिशेबात धरले जाईल.” लहानपणीच्या कृत्यासाठी ज्यांनी दुःख भोगले, त्याच ऋषींनी पुढच्या सगळ्या मुलांसाठी हा नियम घालून दिला. आणि न्यायाच्या देवाला त्याच्या चुकीबद्दल शाप मिळाला.
मांडव्य ऋषी
धर्म झाला विदुर
शाप खरा ठरला. न्यायाचा देव धर्म पृथ्वीवर विदुर म्हणून जन्मला, शूद्र म्हणून. धर्माचरण, राज्यकारभार आणि जगाचे व्यवहार यांविषयी जाणण्यासारखे सगळे विदुराला ठाऊक होते. त्याला लोभ नव्हता, की राग नव्हता. तो दूरचे पाहू शकत असे. कशानेही त्याची शांती ढळत नसे. विदुर आयुष्यभर कुरूंच्या भल्यासाठी झटला. अशा रीतीने न्यायाचा देव माणूस म्हणून जन्माला आला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १०७ आणि १०८ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे वैशंपायन ही गोष्ट जनमेजय राजाला सांगतात. मूळ ग्रंथात ऋषी आधी बारा वर्षांपर्यंतच्या मुलाचा उल्लेख करतात, आणि मग चौदा वर्षांची मर्यादा ठरवतात. या पुनःकथनात त्यांनी ठरवलेली मर्यादा दिली आहे.