पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Devotees and Sages
नचिकेता आणि यम
म्हाताऱ्या गाई
फार पूर्वी वाजश्रवस नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्याने एक मोठा यज्ञ केला. त्या यज्ञाचे फळ मिळावे, अशी त्याची इच्छा होती. यज्ञ संपल्यावर त्याने आपले सगळे काही दक्षिणा म्हणून पुरोहितांना देऊन टाकले. त्याला नचिकेता नावाचा मुलगा होता. तो अजून लहानच होता. दक्षिणेच्या गाई नेल्या जात होत्या. ते पाहताना त्या मुलाचे मन श्रद्धेने भरून आले. त्याने त्या गाईंकडे नीट निरखून पाहिले. त्या गाई अगदी थकलेल्या होत्या. त्यांचे शेवटचे पाणी पिऊन झाले होते, शेवटचे गवत खाऊन झाले होते. त्यांचे दूध आटले होते. त्यांना आता वासरेही होणार नव्हती. नचिकेता मनात म्हणाला, “अशा गाई दान करणारा माणूस जिथे आनंदच नाही अशा भुवनांत जातो.”
नचिकेता आणि यम
“मला कोणाला देणार?”
वडील आपले सगळे काही देऊन टाकत होते. आणि नचिकेता तर त्यांचाच मुलगा होता. म्हणून तो वडिलांकडे गेला. तो म्हणाला, “बाबा, आपण मला कोणाला देणार?” वडिलांनी उत्तर दिले नाही. नचिकेताने पुन्हा विचारले. मग तिसऱ्यांदा विचारले. शेवटी वडील रागाने त्याच्यावर उखडले. “तुला मी मृत्यूला देतो!” मुलाने उलट उत्तर दिले नाही. तो मनात म्हणाला, “मृत्यूला माझ्याशी काय काम असणार? माणसे शेतातल्या धान्यासारखी असतात. ती पिकतात आणि गळून पडतात. आणि धान्यासारखीच पुन्हा उगवतात.” मग नचिकेता मृत्यूचा देव यम याच्या घरी गेला.
नचिकेता आणि यम
दारात तीन रात्री
यम घरी नव्हता. म्हणून तो मुलगा त्याच्या दारात बसून वाट पाहू लागला. तीन दिवस आणि तीन रात्री तो वाट पाहत राहिला. एवढ्या वेळात त्याला कोणी काही खायलाही दिले नाही. यम घरी आला, तेव्हा घरची मंडळी त्याच्याशी बोलली. ती म्हणाली, “ब्राह्मण पाहुणा अग्नीसारखा पवित्र असतो. आपण त्याला लगेच पाणी द्या. ज्याच्या घरी ब्राह्मण पाहुणा उपाशी राहतो, त्याचे सगळे काही जाते. त्याच्या आशा जातात, पुण्य जाते, मुलगे जातात आणि गुरेढोरेही जातात.” मग यम आदराने त्या मुलाशी बोलला. तो म्हणाला, “तू माझा मान्यवर पाहुणा आहेस. तू माझ्या घरी तीन रात्री उपाशी राहिलास. तुला माझा नमस्कार असो. तुला उपाशी ठेवले, म्हणून माझे काही वाईट न होवो. त्याच्या बदल्यात एकेका रात्रीसाठी एकेक असे तीन वर माग. मी ते देईन.”
नचिकेता आणि यम
पहिले दोन वर
नचिकेताला आधी वडिलांची आठवण झाली. तो म्हणाला, “माझ्यावरचा वडिलांचा राग नाहीसा होवो. आपण मला घरी पाठवाल, तेव्हा त्यांनी मला ओळखावे आणि माझे स्वागत करावे.” यम म्हणाला, “ते तुला पूर्वीसारखेच ओळखतील. मृत्यूच्या जबड्यातून तू सुटून आलेला त्यांना दिसेल. त्यांचा राग जाईल, आणि त्यांना शांत झोप लागेल.” दुसऱ्या वरात नचिकेताने यमाकडे स्वर्गाकडे नेणाऱ्या पवित्र अग्नीचे ज्ञान मागितले. तो म्हणाला, स्वर्गात कसलीच भीती नसते. तिथे म्हातारपण नसते, भूक नसते, दुःख नसते. मग तो अग्नी कसा रचायचा ते यमाने त्याला शिकवले. नचिकेताने ते सगळे शब्दन्शब्द त्याला म्हणून दाखवले. यम इतका खूश झाला की त्याने त्या अग्नीला त्याचेच नाव दिले. तो नाचिकेत अग्नी, म्हणजे नचिकेताचा अग्नी.
नचिकेता आणि यम
तिसरा वर
“आता तिसरा वर माग,” यम म्हणाला. नचिकेता म्हणाला, “माणूस मेला की लोकांच्या मनात शंका येते. कोणी म्हणतात तो अजून असतो. कोणी म्हणतात नसतो. यातले खरे काय ते मला शिकवा. हाच माझा तिसरा वर.” यमाला याचे उत्तर द्यायचे नव्हते. तो म्हणाला, “फार पूर्वी देवांनासुद्धा याविषयी शंका होती. हा विषय सूक्ष्म आहे, समजायला फार कठीण आहे. नचिकेता, दुसरा कोणताही वर माग. मला आग्रह करू नकोस.” पण मुलाने हट्ट सोडला नाही. तो म्हणाला, “देवांनासुद्धा शंका होती, तर मग आपल्यासारखा गुरू मला दुसरा कुठे मिळणार? या वराच्या तोडीचा दुसरा कोणताच वर नाही.”
नचिकेता आणि यम
मृत्यूची प्रलोभने
मग यम त्याला त्या प्रश्नापासून दूर नेण्यासाठी प्रलोभने दाखवू लागला. तो म्हणाला, “शंभर वर्षे जगणारे मुलगे आणि नातू माग. गाईगुरांचे कळप माग, हत्ती, घोडे आणि सोने माग. मोठमोठे प्रदेश माग, आणि हवी तितकी वर्षे जग. “माणसे ज्याची आस धरतात पण जे त्यांना कधीच मिळत नाही, ते सगळे माग. या सुंदर स्त्रिया पाहा. त्यांचे रथ पाहा, त्यांचे गाणे-बजावणे ऐक. पृथ्वीवरच्या कोणत्याही माणसाला अशा स्त्रिया मिळत नाहीत. त्या मी तुला देतो. त्या तुझी सेवा करतील. “फक्त मृत्यूविषयी मला विचारू नकोस, नचिकेता.”
नचिकेता आणि यम
मुलाने नकार दिला
नचिकेता या मोहाला बळी पडला नाही. तो म्हणाला, “यमदेवा, या सगळ्या गोष्टी उद्या नाहीशा होतील. त्या माणसाची ताकद झिजवतात. आणि कितीही मोठे आयुष्य असले, तरी ते थोडेच असते. आपले रथ, नाचगाणे आपल्याकडेच ठेवा. “धनाने कोणाचेच समाधान झालेले नाही. आता आपले दर्शन झाले आहे, मग मला धन कशाला हवे? तसेही आपण जितके दिवस द्याल, तितकेच मी जगणार. “नाही, मी मागितला तोच वर मला हवा. दुसरा कोणताही नको.”
नचिकेता आणि यम
मृत्यूपासून मुक्त
यम त्या मुलावर प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “जे हिताचे असते आणि जे सुखाचे वाटते, या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. शहाणे हिताचे निवडतात. मूर्ख सुखाचे निवडतात, कारण त्यांना आराम आणि लाभ हवा असतो. तू प्रत्येक सुख पाहिलेस आणि ते नाकारलेस. नचिकेता, तुझ्यासारखा शिष्य मला नेहमी मिळावा.” मग नचिकेताने विचारले होते ते यमाने त्याला शिकवले. त्याने त्याला आत्मतत्त्व शिकवले, म्हणजे आपल्या आतला खरा ‘मी’. ते ज्याने जाणता येते, तो सगळा योगमार्गही शिकवला. नचिकेता ते सगळे शिकला. त्याला ब्रह्म प्राप्त झाले. ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकच महान सत्य. तो मृत्यूपासून मुक्त झाला. रागाच्या भरात ज्याला मृत्यूला देऊन टाकले होते, त्याच मुलाने मृत्यूवरच विजय मिळवला. कठ उपनिषद, भाग १, अध्याय १ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; काही ओळी अध्याय २ मधून आणि उपनिषदाच्या शेवटातून (२.३.१८) घेतल्या आहेत. उपनिषदाचा बाकीचा भाग यमाच्या उपदेशाने भरलेला आहे. तो इथे गाळला आहे; कठ उपनिषद स्वतः याच संकेतस्थळावर वाचता येते. नचिकेताची गोष्ट प्रथम, थोडक्यात, तैत्तिरीय ब्राह्मणात (३.११.८) सांगितली आहे.